Աստղի պայթյուն

[aeneas]

Հայկական Ժամանակ – հունիս 7 շաբաթ 2007

http://www.hzh.am/0707.html

Տիեզերքում դիտվել է նախատիպը չունեցող երեւույթ` երկու տարի առաջ հեռավոր գալակտիկայում դիտված մի քանի օրվա տեւողությամբ բռնկման տիրույթում գրանցվել է գերնոր աստղի պայթյուն: Երկու տարի վաղեմություն ունեցող բռնկումը եւ աստղի պայթյունը նույնացվել են միեւնույն` մեր Արեգակից մոտ 80 անգամ ավելի մեծ, իր զարգացման վերջին փուլին հասած մի աստղի հետ: 2004 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ճապոնացի սիրող-աստղագետ Կոիչի Իտագակին, իր սիրողական դիտակով զննելով երկինքը, մեզանից մոտ 78 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող UGC 4904 գալակտիկայում նկատում է մինչ այդ անհայտ մի պայծառ օբյեկտ: Մի քանի օր հետո այդ օբյեկտը անհետանում է նույնիսկ ամենահզոր դիտակների տեսադաշտից: Օբյեկտի ծնունդը եւ անհետանալը մեկնաբանվեց որպես անծանոթ մարմնի բռնկում: Բավական էր միայն սպասել, եւ նշված գալակտիկայի նույն տիրույթում երկու տարի անց տեղի է ունենում գերմեծ զանգվածով աստղի աղետալի պայթյուն: Այդ պայթյունից ծնունդ է առնում SN 2006jc գերնորը:

Աստղագիտության պատմության մեջ մինչեւ այժմ չէր դիտվել նման երեւույթ: Արդյո՞ք բռնկումը եւ գերնոր աստղի պայթյունը պատահական համընկման արդյունք էին, թե՞ կարճատեւ բռնկումը մինչեւ այժմ եղած գիտական տեսություններով անբացատրելի, բայց, այնուհանդերձ, մեծ զանգվածով աստղի անխուսափելի «մահվան» կանխատեսում էր: Այս հետաքրքիր հարցերի վրա լույս սփռելու նպատակով իտալացի, ճապոնացի, անգլիացի, ֆրանսիացի, գերմանացի, իսպանացի եւ չինացի աստղագետների մի խումբ, որոնց թվում նաեւ երկու հայ երիտասարդ աստղագետներ` Հռիփսիմե Նավասարդյանը եւ Ավետ Հարությունյանը, սկսում են լայնամասշտաբ հետազոտական աշխատանքներ: 2004 եւ 2006 թվականների դիտումների համեմատական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 2004 թվականի բռնկումը եւ 2006-ի SN 2006jc գերնորի պայթյունը ծնունդ են առել նույն օբյեկտից` ավելի քան 80 արեգակնային զանգված ունեցող այսպես կոչված Վոլֆ-Ռայետ դասի մի աստղից:

Մոտ երկու շաբաթ առաջ այս անսպասելի գիտական արդյունքը տպագրվել է «Nature» հանդեսում: «2004 թվականին դիտված բռնկման պատճառը էներգիայի ահռելի աճն է, որը կապված է SN 2006jc-ի պայթյունին նախորդող խոշոր անկայունության հետ»,- ասում է Ավետ Հարությունյանը: Աստղաֆիզիկոսները այժմ հակված են ենթադրելու, որ SN 2006jc-ի երեւույթը միակը չէ տիեզերքում: «Տվյալ հայտնագործությունը, իր բնույթով լինելով եզակի, լույս է սփռում անցյալում հայտնաբերված գերնոր աստղերի այնպիսի պայթյունների վրա, որոնք ժամանակին դասակարգվել են որպես յուրահատուկ: Համեմատությունը ցույց է տալիս, որ այդ յուրահատուկ գերնորերը իրենց բնութագրերով հիշեցնում են SN 2006jc-ին»,- լրացնում է Հռիփսիմե Նավասարդյանը: «Մենք հավանաբար երկնային նոր դասի օբյեկտների հայտնագործման շեմին ենք կանգնած, օբյեկտներ, որոնց ուսումնասիրությամբ ի վիճակի կլինենք ավելի հստակորեն պատկերացնել գերմեծ զանգվածով աստղերի էվոլյուցիան»,- ավելացնում է նա:

[aeneas]

Մոտ երկու շաբաթ առաջ այս անսպասելի գիտական արդյունքը տպագրվել է «Nature» հանդեսում:

isk aveli &shgrit` Nature-i 2007-i hunisi 14-i hamarum

[Astro]

Eli Nature? Es ed amsagrin chem sirum, biznessmenneri amsagir a :)

[aeneas]

Eli Nature? Es ed amsagrin chem sirum, biznessmenneri amsagir a :)

Tik jan, tenc ban chem lsel, bayc vor asum es, uremn mi ban gites

yes el mi urish ban gitem` spanum toghum en, minchev vor hodvats@ accept en anum, referee-ner@ nuynn en, bayc xmbagirneri koghmic aveli kataghi tramadrvats, nenc vor nature-@ amenaheghinakavor gitakan amsagreric a, yete voch amenaheghinakavor@.

yete astghagitakan hodvats ktesneq nature-um tpvats, hamozvats egheq, vor cankacats ayl gitakan amsagrum (asenq aj, mnras, a&a etc.) aveli heshtutyamb karar tpvats linel

[Astro]

Tik jan, tenc ban chem lsel, bayc vor asum es, uremn mi ban gites

yes el mi urish ban gitem` spanum toghum en, minchev vor hodvats@ accept en anum, referee-ner@ nuynn en, bayc xmbagirneri koghmic aveli kataghi tramadrvats, nenc vor nature-@ amenaheghinakavor gitakan amsagreric a, yete voch amenaheghinakavor@.

yete astghagitakan hodvats ktesneq nature-um tpvats, hamozvats egheq, vor cankacats ayl gitakan amsagrum (asenq aj, mnras, a&a etc.) aveli heshtutyamb karar tpvats linel

Harc@ nranum a vor Nature amsagrum tpagrvelu hamar voch-te petq a unenal lav hodvac, ajl petq a unenal hzor demqer vorpes hamaheginak. Natur-um tpagrvum en vor reklam anen iranc. Shat jamanak hodvaci vorak@ enqan el barzr chi linum, bajc hamarvum a amenaheginakavor vorvhetev karogacel es mec anun unecog mardkanc hamazajnutyun@ stanal vor iranc anun@ hodvacum dnes (iranq ski chen el kardum te inch a grvac endeg).

Irakan astgagitakan hodvacner@ tpagrvum en ApJ, AJ, MNRAS u A&A -um, mnacac@ aveli erkrordakan en. Sranq kochvum en "high impact journals".

[aeneas]

Tiko jan,
Harc@ nranum a vor Nature amsagrum tpagrvelu hamar voch-te petq a unenal lav hodvac, ajl petq a unenal hzor demqer vorpes hamaheginak.
hnaravor em hamarum.
bayc nuyn@ &isht a nayev myus gitakan amsagreri hamar.

Natur-um tpagrvum en vor reklam anen iranc.

chem bacarum. vomanq dra hamar karogh en pordzel tpagrvel nature-um, nuyn dzevov el karogh en tpagrvel nayev myus gitakan amsagrerum.

Shat jamanak hodvaci vorak@ enqan el barzr chi linum, bajc hamarvum a amenaheginakavor
hamadzayn em. heghinakutyun tarber &anaparhov en dzerq berum.

vorvhetev karogacel es mec anun unecog mardkanc hamazajnutyun@ stanal vor iranc anun@ hodvacum dnes
hamadzayn em. tenc depqer el kan. vorosh heghinakner et nuyn@ anum en nayev ayl amsagrerum tpagrvelu hamar. konkret es hodvatsi hamar karogh em asel, vor "mets anun" unecogh mardik dem en eghel hodvatsi tpagrutyan@, isk hodvats@ tpagrvel e.

(iranq ski chen el kardum te inch a grvac endeg)
xist kaskatsum em. bayc de vor asum es, uremn mi ban gites


Irakan astgagitakan hodvacner@ tpagrvum en ApJ, AJ, MNRAS u A&A -um, mnacac@ aveli erkrordakan en. Sranq kochvum en "high impact journals".

"sranq kochvum en..." -i mas@ xndcrec, nenc dasatuakan eli :]
yete &isht em hishum, hamenayn deps 2005-2006 high impact journals list-um nature-n er arjevum, heto science-@, apj-@, aj ev ayln. 06-07-inn el du gti, jamanak chka pntrelu, sovats em, petq a gnam @ntriqi :)

inchpes arden aseci, qo koghmic nshvats problemner@ hatuk en voch miayn nature-in, ayl cankacats gitakan amsagri. nenc vor "irakan astghagitakan hodvatsner@" "anirakanneri" het miasin tpagrvum en ev nature-um ev science-um ev a&a-um.
Tiko, mi koghm dir amsagreri masin qnnarkumner@, yete hetaqrqrum a, es thread-i hamar gna hodvats@ karda :)

[Astro]

Tiko jan,
"sranq kochvum en..." -i mas@ xndcrec, nenc dasatuakan eli :]
yete &isht em hishum, hamenayn deps 2005-2006 high impact journals list-um nature-n er arjevum, heto science-@, apj-@, aj ev ayln. 06-07-inn el du gti, jamanak chka pntrelu, sovats em, petq a gnam @ntriqi :)

inchpes arden aseci, qo koghmic nshvats problemner@ hatuk en voch miayn nature-in, ayl cankacats gitakan amsagri. nenc vor "irakan astghagitakan hodvatsner@" "anirakanneri" het miasin tpagrvum en ev nature-um ev science-um ev a&a-um.
Tiko, mi koghm dir amsagreri masin qnnarkumner@, yete hetaqrqrum a, es thread-i hamar gna hodvats@ karda :)
Nature@ high impact uni vorovhetev ajnteg tpagrvum en tarber gitakan asparezneric ev ajn chi kareli nujnapes hamematel mnacac zut astgagitakan amsagreri het.

Hamazajn em vor amen-mi gitakan amsagrum el nman hodvacneri qanak@ pakas chi, shat em handipel - ugaki Nature-i masin karog em asel vor ajnteg tpagrvac astgagitakan hodvacner@ vorpes ajdpesin chen nerkajacnu irencic voreve gitakan arjeq. Vorpeszi mard haskana te irakanum inchi masin e ajd hodvac@ na ugaki miangamic gnum e ev pntrum reference-neri mej hamapatasxan hgumner@ normal astgagitakan amsagreri tpagrutyunneri.

Es karog em asel im porzic vor inch Nature-um, kam el Science -um e grvac naxatesvac e bolor ajn mardkanc hamar voronq dproc en avartel - ajsinq Nature ev Science-um hodvacner@ kareli e anvanel "public outreach" kam "press release" -ner. Iharke chem asum vor da petq che, @ndhakarak@ da shat petq e ev ardyunqum gitutjan zargacum@ kaxvac e henc dranic (aveli &isht asenq gitutjan hamar pog stanal@).

Uf, es el gnam sur& xmem, qez el bari axorjak :)