Armenian Knowledge Base  

Go Back   Armenian Knowledge Base > Thematic forums > History and Politics
Register

Reply
 
LinkBack Thread Tools
Old 14.09.2007, 10:56   #151
Профессор
 
<AH>'s Avatar
 
Join Date: 07 2007
Location: Yerevan
Age: 32
Posts: 2,526
Downloads: 6
Uploads: 0
Reputation: 528 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by Monopole
То что многиетак думают, еще не показатель истинности.
Soglasen. Ya je uje govoril chto nado uchest mnenie obeix storon.

Quote:
Originally Posted by Monopole
Я знаком с такими специалистами, их доводы основаны на чисто субъективном "я не верю" или "я не хочу верить" ! То жеотноситься и к доводам Лиона, он делает выводы, которые далеко не следубт отнозначно из тех посылок которые он приводит, он просто выбирает их их всех возможных вывоом основываясь на своем суюбъективном стремлении получить такой вывод.
Ya govoril ne o takix. Ix mnenie mne toje ne interesuet. I vot v ocherednoy raz ya xochu upominut imya Rphaela Ishkhanyana. On SPECIALIST. Krome togo v svoey knigi on privodit mnogochislennie ssilki na raboti drugix specov v etoy sfere (ne armyanskix uchenix, kotorie govoryat "ya ne veryu").


Quote:
Originally Posted by Monopole
Есть некое "мнение" некоторых специалистов, которое основано в основном на их личном ощущуении, которо есть не больеш чем версия, которая не выдерживает сравненеие с другой версией, которую вы так не любите, но которая находит гораздо больше подтверждений. Вот и все.
Ya ne govoril, chto ne lyublyu tu ili inuyu versiyu. Prosto odnu iz nix ya schitayu pravilney pologayas na knigi, prochitannie mnoy i na moyu logiku (eto ne znachit chto ya ne znakom s protivopolojnoy versiey). A to chto drugaya versiya naxodit bolshe potverjdeniy, pozvolte ne soglasitsya s vami, pri vsem moem uvajenii, eto eshe bolshoy vopros .

Quote:
Originally Posted by Monopole
Народов в их современнов виде когда -то тоже не было. Например американцев, еще 400 лет назад не было ! А сегодня это она из самых могущественных наций в мире !
Monopole jan, neujeli ti schitaesh amerikancev naciey? Eto je sborishe predstaviteley raznix narodov.
Reply With Quote
Old 14.09.2007, 11:40   #152
Смотри мне прямо в глаза!
 
Monopole's Avatar
 
Join Date: 09 2003
Location: Все там будем.....
Age: 41
Posts: 16,499
Downloads: 1
Uploads: 0
Reputation: 493 | 6
Default

Quote:
Originally Posted by <AH> View Post
Monopole jan, neujeli ti schitaesh amerikancev naciey? Eto je sborishe predstaviteley raznix narodov.
Это лишний раз доказывает, что ты даже значение и смысл термина "нация" не понимаешь !

Вообщем, у меня нет ни времени ни сил заниматься просветительской деятельностью, прошу прощения за резкость.
Reply With Quote
Old 14.09.2007, 11:44   #153
Смотри мне прямо в глаза!
 
Monopole's Avatar
 
Join Date: 09 2003
Location: Все там будем.....
Age: 41
Posts: 16,499
Downloads: 1
Uploads: 0
Reputation: 493 | 6
Default

Особенно мне понравилась ссылка на С. Айвазяна, этого известного сказочника, который сам себе присвоил звание академика созданной им же самим академии Кстати, он по образования геолог, тол игоеграф, никакой он не историк.
Reply With Quote
Old 14.09.2007, 12:05   #154
Lav aziz axper!
 
Qyartu Rabiz's Avatar
 
Join Date: 06 2007
Location: Կռիվո, ապէ
Posts: 1,978
Downloads: 8
Uploads: 0
Blog Entries: 1
Reputation: 612 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by Monopole
Это лишний раз доказывает, что ты даже значение и смысл термина "нация" не понимаешь !
Монополь, даже в советских вузах говорилось (факультативно), что существует несколько определений "нация"! ...это просто так!!!!
Reply With Quote
Old 14.09.2007, 12:10   #155
Профессор
 
<AH>'s Avatar
 
Join Date: 07 2007
Location: Yerevan
Age: 32
Posts: 2,526
Downloads: 6
Uploads: 0
Reputation: 528 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by Monopole
Это лишний раз доказывает, что ты даже значение и смысл термина "нация" не понимаешь !

Вообщем, у меня нет ни времени ни сил заниматься просветительской деятельностью, прошу прощения за резкость.
Da net, spasibo, prosveshat menya ne nado, vi znaete znacheniya termina naciya, i etogo dostatochno.

Quote:
Originally Posted by Monopole
Особенно мне понравилась ссылка на С. Айвазяна, этого известного сказочника, который сам себе присвоил звание академика созданной им же самим академии Кстати, он по образования геолог, тол игоеграф, никакой он не историк.
A pro Ayvazyana ya ne skazal nichego. Ya govoril tolko ob odnom cheloveke, ya prekrasno pomnyu o kom.
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 05:15   #156
Скромный ученый
 
Professor's Avatar
 
Join Date: 06 2006
Location: В мягком удобном кресле...
Age: 45
Posts: 7,375
Downloads: 20
Uploads: 3
Reputation: 1086 | 6
Default

Дяденька Вадим, завязывай, в натуре. Людям еще и научная методика изложения неизвестна, чего ты надрываешься... Повторюсь - оставим топик энтузиастам, пущай облизывают друг друга, как это происходит на другом форуме, где книга Лиона пользуется широчайшей популярностью в узких кругах.
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:29   #157
Оксюморон
 
Трилока's Avatar
 
Join Date: 01 2006
Location: Трехмерное пространство
Posts: 4,711
Downloads: 1
Uploads: 0
Reputation: 756 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by <AH> View Post


No delo v tom, chto v danniy period vremeni armyane uje davno ne bili kochevnikami, kak ne stranno mi nikogda imi ne bili, mojet kochevnikami bili predki armyan indoevropeyci, no kak ya uje govoril, govorit ob istorii armyanskogo naroda do raspada indoevropeyskogo yazika ne imeet smisl.
Ну почему же? Если следовать версии Lionа,то гиксосы-гайкосы-айки-ари-армяне(?) уже не только были,но и завоевали Египет,Сирию,Ассирию.Правда,неизвестно,на каком языке они говорили,но то,что гиксосы были кочевниками,подтверждают исследования разных ученых самых разных национальностей.Вот были ли они армянами-это уже другой вопрос
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:30   #158
Оксюморон
 
Трилока's Avatar
 
Join Date: 01 2006
Location: Трехмерное пространство
Posts: 4,711
Downloads: 1
Uploads: 0
Reputation: 756 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by Monopole View Post
Особенно мне понравилась ссылка на С. Айвазяна, этого известного сказочника, который сам себе присвоил звание академика созданной им же самим академии Кстати, он по образования геолог, тол игоеграф, никакой он не историк.
Не любишь сказки?
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:31   #159
Оксюморон
 
Трилока's Avatar
 
Join Date: 01 2006
Location: Трехмерное пространство
Posts: 4,711
Downloads: 1
Uploads: 0
Reputation: 756 | 4
Default

Quote:
Originally Posted by Lion View Post

Но... обясниет, чем это я "прогрешил против истини", утверждая, что ари есть просто "Ар-мени" /армянские мужчини/ и что "hайксос" на деле звучала без "сос" как "hайк"... Ну, жду доказателств обратного...
Lion,уважаемый,на попытку доказать сомнительную привязку гайкосов к армянам Вы ответили,что не согласны с Зильберманом.Но в его книге,помимо собственных исследований,есть ссылки на труды других ученых,которые утверждают,что гиксосы-это не один народ, а союз племен.
Повторю,что,помимо звуковых аналогий, есть еще и смысловая нагрузка слова "гиксос".И еще раз:
Термин «хеку хасут» - принятое в Древнем Египте наименование ханаанских или сирийских вождей, которое применялось задолго до эпохи владычества гиксосов. Так, о «хеку хасут» сообщается в «Рассказе о Синухе»; предводитель племени азиатов на картине из гробницы в Бени-Хассан обозначен как «хеку хасут». Этот же термин встречается на скарабеях и других памятниках конца Среднего царства. В эпоху «Малых гиксосов», в частности, наименования фараонов иногда писались (на скарабеях) без картуша и содержали обозначение «heka khasut», например, «Heka khasut Anat-Her». Надпись о царе Хиане, (в заголовке) содержащая «HqA-xAswt», найдена на цилиндрических печатях (типично месопотамском предмете быта). В Туринском царском списке также упоминаются шесть правителей с титулами «хека хасут».

Понятно,конечно,что каждый тянет одеяло на себя:армяне- в свою сторону,евреи- в свою.Но ведь есть и масса других ученых(русских,немцев,французов),которые не играют в игру "кто древнее?"
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:38   #160
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

(ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ
ԵՎ ՔԱՆԱԱՆԻ ՓՈԽԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Մ.Թ.Ա.IV-II ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿՆԵՐՈՒՄ)

Ծագումնաբանական

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
Առաջավոր Ասիայի երկու տարածաշրջանների՝ Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի միջեւ հնագույն ժամանակներում տեղի ունեցած փոխշփումների եւ փոխազդեցությունների պատմությունը գիտական գրականության մեջ գլխավորապես սահմանափակվում է բրոնզե դարի ընթացքում նկատված նմանատիպ երեւույթների մի փոքր տեսությամբ: Որպես կանոն, այդ վկայությունները, ժամանակագրական ըզգալի ընդմիջումներով, վերաբերում են Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզեդարյան հուշարձաններում առկա նյութերի հետ ակնառու կամ որոշակի նմանություն դրսեւորող՝ սիրիա-պաղեստինյան, նաեւ մասնակիորեն՝ եգիպտական հնավայրերում (դամբարաններ) հայտնաբերված գտածոների համադրման արդյունքներին: Առայժմ այդ նմանությունները ընդամենը նկատվել են, սակայն հիմնավոր պատմագիտական (մշակութաբանական, էթնիկական եւ այլ) եզրակացություններ չեն արվել:
Ատենախոսության նպատակը մ.թ.ա. III-II հազարամյակներում Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի միջեւ տեղի ունեցած շփումների բոլոր դրսեւորումների փաստագրական հիմքերի վերհանումն է, դրանք գիտական շրջանառության մեջ դնելը: Այդ նյութերի հիման վրա կկատարվեն համապատասխան պատմագիտական եզրակացություններ, որոնք ներառում են ինչպես երկու տարածաշրջանների միջեւ ընդհանուր բնույթի շփումները, այնպես էլ հետագայում, արդեն մ.թ.ա.II-I հազարամյակների սահմանագլխում ձեւավորվող հայ եւ հրեա ժողովուրդների միջեւ առկա տարբեր բնույթի ընդհանրությունները (մարդաբանական, մշակութային - հոգեւոր, լեզվական): Ըստ էության, սա հայագիտության եւ ընդհանրապես Առաջավոր Ասիայի հնագույն պատմության մեջ նոր բնագավառ է, որով էլ բացատրվում է ատենախոսության որոշ բաժինների բանավիճային բնույթը: Ներկայացվող ուսումնասիրությունը դնում է այս խնդրի հետազոտության հիմնասյուները՝ հետագայում աղբյուրագիտական հենքի խորացման եւ ամրապնդման ակնկալիքով:
Ատենախոսության թեմայի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ մ.թ.ա. III-II հազարամյակների ընթացքում երկու տարածաշրջանների միջեւ ընթացած շփումները քննարկվում են ազգագոյացման գործընթացի ետնախորքի վրա: Սա այն ժամանակաշրջանն է, երբ թե Հայկական լեռնաշխարհը, թե Քանաանը էթնիկական առումով իրենցից ներկայացնում էին հաճախ դժվար բնորոշվող պատկեր: Այս տեւական ժամանակահատվածում Առաջավոր Ասիայի գրեթե բոլոր շրջաններում, առաջին հերթին՝ Հայկական լեռնաշխարհում վկայված են ժողովրդագրական խոշոր ցնցումներ, որոնք ներկայանում են տարբեր չափերի էթնիկական տեղաշարժերի ձեւով: Այդ տեղաշարժերը ներառնում էին ինչպես Հայկական լեռնաշխարհին անմիջականորեն սահմանակից շրջանները, այնպես էլ ավելի հեռու ընկած տարածքները: Այսօր հնագիտական նյութերը, որոշ դեպքերում նաեւ գրավոր աղբյուրները թույլ են տալիս մասնակիորեն վերականգնելու շուրջ երկու հազարամյակ ընդգրկող իրադարձությունների շղթան, սակայն պատկերը շատ դեպքերում թերի է:
Ատենախոսը որպես հիմք է ընդունել այն տեսական մոտեցումը, ըստ որի երկու եւ ավելի էթնոմշակութային համալիրների տեւական փոխշփումները, անկախ դրանց կրողների քանակից, պետք է պահպանվեին տվյալ տարածքի նյութական եւ հոգեւոր մշակույթի տարրերի տեսքով: Բրոնզե դարում դեպի սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջան Հայկական լեռնաշխարհից եւ հարակից շրջաններից ընթացած տեղաշարժերը պետք է հանգեցնեին այստեղ հնդեվրոպական եւ խուրրիական մակաշերտի (սուպերստրատ) ձեւավորմանը: Եվ եթե նկատի ունենանք այն հանգամանքը, որ եկվորները տեղացիների համեմատ շատ դեպքերում գտնվում էին սոցիալական, քաղաքական եւ մշակութային զարգացման ավելի բարձր մակարդակի վրա, ապա դժվար չէ ենթադրել, որ նորամուտ մշակութային տարրերը, գոնե մասամբ, պետք է արմատավորվեին տեղում եւ պահպանվեին ավելի ուշ շրջանում այստեղ ձեւավորված էթնոսների, առաջին հերթին՝ հրեա ժողովրդի մեջ:
Ատենախոսության առաջին գլուխը նվիրված է ուսումնասիրության առարկայի հնագիտական-մարդաբանական ասպեկտին: Առանձնակի կարեւորություն ունեն Հայկական լեռնաշխարհի վաղ բրոնզեդարյան Կուր-Արաքսյան մշակույթի կրողների տեղաշարժերը, որոնք մ.թ.ա. III հազ. կեսերին ծավալվեցին դեպի Փոքր Ասիա, Իրանական բարձրավանդակ, Սիրիա եւ Քանաան (Burney and Lang, 1971; Kelly-Buccellati, 1979; Burney, 1980; 1989; 1997; Palmieri,1986; Frangipane, 1993 եւ այլն) եւ որի հետեւանքով այստեղ ի հայտ եկավ Քիրբետ-Կերակյան մշակութային համալիրը:
Առ այսօր պարզ չէ Քիրբետ-Կերակի կրողների էթնոլեզվական պատկանելությունը (հնդեվրոպական թե խուրրիական, կամ գուցե երկուսը միասին): Սակայն անվիճելի է այդ տեղաշարժի ազդեցությունը սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջանի վրա. այստեղ գոյություն ունեցող քաղաքային կենտրոնները գրեթե ամբողջությամբ վերացան: Թե Կուր-արաքսցիների տեղաշարժերը ինչպիսի տարածք կարող էին ընդգրկել եւ ինչպիսի ժողովրդագրական փոփոխությունների հանգեցնել, ոչ միշտ է, որ ըմբռնելի է: Այնուհանդերձ, անհրաժեշտ է արձանագրել, որ վերոհիշյալ լայնածավալ ավերածությունները չէին կարող չավարտվել Կուր-Արաքսի կրողների հաստատումով Քանաանում, որից էլ բխում է նրանց մասնակցությունը այս տարածաշրջանի հետագա էթնոմշակութային զարգացումներում:
Սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջանի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային զարգացումների վրա այսպես կոչված Կիրբեթ-Կերակյան մշակույթի կրողների թողած ազդեցության, ինչպես նաեւ Հայկական լեռնաշխարհում ավելի վաղ շրջանում (վաղ բրոնզեդար) այդ մշակույթի առկայության մասին մասնագիտական հրատարակություններում վաղուց ի վեր կատարվել են համապատասխան հետազոտություններ (Amiran, 1952; 1965; 1968; Braidwood and Braidwood, 1960; Todd, 1973; Kelly-Buccellati, 1979; Burney, 1989): Ատենախոսության մեջ նախորդ ուսումնասիրություններում օգտագործված նյութերը հավելվում են նորահայտ աղբյուրներով եւ թարմ մասնագիտական ուսումնասիրություններով:
Առաջին գլխի երկրորդ բաժնում քննարկվում է «արմենոիդ» մարդաբանական տիպի ներկայության խնդիրը Քանաանում: Այստեղ պատմական բոլոր ժամանակներում, սկսած նեոլիթից, արձանագրված է այդ տիպի զգալի դերը, որի բացատրությունը կարիք ունի ավելի խոր հետազոտության, դրա պատճառների վերհանման: Այս մարդաբանական տիպի լայն տարածումը, Քանաանից բացի, Առաջավոր Ասիայի տարբեր տարածաշրջաններում (Միջագետք, Սիրիա, Հայկական լեռնաշխարհ, Փոքր Ասիա, Իրանական բարձրավանդակ), ինչպես նաեւ Եվրոպայում եւ այլ շրջաններում (von Luschan, 1911; 1943; von Oppenheim, 1933; Coon, 1939; Angel, 1953; Phillips, 1965; Ferembach, 1966; Mellaart, 1966; 1965; Arensburg, 1973; Childe, 1973; Moisheson, 2001 եւ այլն), հարկադրում է համապատասխան հիմնավորում տալ դրա կրողների տեղաշարժերին:
Այս առումով կարեւոր է նշել մի հանգամանք: Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի հասարակությունների անմիջական շփումները, որպես կանոն, կարող էին տեղի ունենալ միայն էթնիկական տեղաշարժերի փուլերում, քանի որ սրանց միջեւ առկա էր տարածական զգալի անջրպետ՝ Սիրիան եւ Հյուսիսային Միջագետքը: Ատենախոսության երկրորդ գլխում ներկայացվում է Հյուսիսային Միջագետքում մ.թ.ա. III հազ. վերջերին - II հազ. սկզբներին տիրող քաղաքական իրավիճակը (O’Callaghan,1948; Wilhelm, 1989; Salvini, 1998; Steinkeller, 1998 եւ այլն), այստեղ ընթացող գործընթացները, որոնց արդյունքում որոշ ժամանակ անց (միջին բրոնզե դարի վերջերին - մ.թ.ա. XVIII-XVIIդդ.) Հայկական լեռնաշխարհից եւ հարակից շրջաններից դեպի Սիրիա եւ Քանաան տեղի ունեցավ տեղաշարժային երկրորդ ալիքը, եւ որը լավ վկայված է գրավոր եւ հնագիտական նյութերով: Այս տեղաշարժն ընդգրկում էր Հյուսիսային Միջագետքի խուրրիներին եւ հնդեվրոպացի արիացիներին: Աշշուրի պետության անկման շրջանում խուրրիները եւ նրանց հետ սերտ շփումների մեջ գտնվող արիացիները աստիճանաբար ծավալվեցին դեպի հարավ-արեւմուտք՝ Սիրիա եւ Քանաան, որի հետեւանքով վերոհիշյալ ընդարձակ տարածաշրջանում առաջ եկան մեծաքանակ մանր քաղաքական միավորներ (O’Callaghan, 1948; Albright, 1966; Mayrhofer, 1966; Wilhelm, 1989 եւ այլն): Հատուկ ուշադրություն է դարձվում խուրրիների նախնական բնակության վայրի (Speiser, 1933; Ungnad, 1936; Gelb, 1944; Hrouda, 1971; Burney and Lang, 1971; Kammenhuber, 1977; Burney, 1980; Wilhelm, 1989; Steinkeller, 1998 եւ այլն), նրանց եւ արիացիների համակեցության հարցերին, որոնք կարեւոր նշանակություն ունեն ատենախոսության առջեւ դրված խնդիրների լուսաբանման համար:
Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի միջեւ առնչությունների ետնախորքում նույնքան մեծ տեղ ունեն «արիացիները» (հնդիրանական լեզվախմբի առայժմ դժվարըմբռնելի մի ներկայացուցիչ), որոնց դերը անչափ մեծ է հայ եւ հրեա էթնոսների միջեւ քննարկվող ընդհանրությունների ձեւավորման ասպարեզում: Արիացիների խնդիրը քննարկվում է խուրրիների պես միեւնույն կտրվածքով: Հրապարակի վրա առկա հետազոտություններում արիացիների իրական դերը որոշակիորեն թերագնահատված է (Kammenhuber, 1961; 1968; 1977; ԺՖяՍՏվՏՉ, 1970; Renfrew, 1988; Mallory, 1989 եւ այլն), չնայած նախկինում եւ այսօր էլ բացահայտված է այս էթնիկական խմբի մասնակցությունը Առաջավոր Ասիայի էթնոքաղաքական եւ մշակութային զարգացումներում (Mironov, 1933; O’Callaghan, 1948; Kronasser, 1963; Mayrhofer, 1966; 1974; Gamkrelidze and Ivanov, 1985 եւ այլն):
Խուրրիների եւ արիացիների եւս մեկ տեղաշարժ, այս անգամ արդեն հարկադիր, վկայված է մ.թ.ա. XV-XIVդդ.: Եգիպտական XVIII դինաստիայի փարավոնների (Թութմոս III, Ամենհոտեպ II) նվաճումների ընթացքում Միտաննիից գերեվարվեցին եւ Քանաանում բնակեցվեցին մեծաքանակ խուրրիներ եւ արիացիներ:
Ատենախոսության միեւնույն գլխում քննարկվում է մասնագիտական գրականության մեջ վաղուց ի վեր լուրջ բանավեճերի առարկա հանդիսացող հիքսոսյան խնդիրը (Albright, 1930-31; Engberg, 1939; Potratz, 1939; Redford, 1970; 1997; Helck, 1971; Ward, 1975; Bietak, 1997 եւ այլն): Եգիպտոսում հիքսոսների ներկայությանն առնչվող անվանաբանական եւ հնագիտական նյութերի քննարկման արդյունքում ատենախոսը կատարում է մի շարք դիտարկումներ, որոնք թույլ են տալիս զգալիորեն պարզելու հիքսոսների էթնիկական պատկանելության եւ նախնական բնակության վայրի հետ կապված կարեւոր խնդիրներ: Մասնավորապես, պարզություն է մտցվում հիքսոսյան անուններում սեմական լեզուների զգալի ներկայության հարցում:
Վերոհիշյալ տեղաշարժային ալիքների հետեւանքով Քանաանում ենթադրելի է խուրրի-արիական զգալի բնակչության հաստատում, որը, անկասկած, իր հետքն է թողել այս տարածաշրջանի բնակչության էթնո-մարդաբանական եւ մշակութային դիմագծի վրա:
Երկրորդ գլուխը եզրափակում է Սիրիայում եւ Քանաանում ժողովրդագրական իրավիճակի վրա վերոհիշյալ խուրրի-արիական ներգաղթի ունեցած հետեւանքներին նվիրված տեսությունը: Ի մի են բերվում տարբեր հետազոտողների կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքները (Mironov, 1933; Dumont, 1947; Mayrhofer, 1966; 1974; Albright, 1966; Laroche, 1966):
Ատենախոսության երրորդ գլխում քննարկվում է հրեա ժողովրդի ծագումնաբանության հիմքում գտնվող Աբրահամ նահապետի հյուսիսմիջագետքյան առնչության խնդիրը: Հեղինակը, հենվելով ինչպես Սուրբ Գրքի տվյալների, այնպես էլ մի շարք այլ բնույթի փաստերի ու փաստարկների վրա, եզրակացնում է, որ Աբրահամի տոհմի նախնական բնակության վայրը ոչ թե հարավային Միջագետքի Ուր քաղաքն էր, այլ հյուսիսային Միջագետքի Ուրը (= հետագա ժամանակների Ուռհա-Ուրֆա):
Հատուկ քննարկվում է Հյուսիսային Միջագետքի, որպես Առաջավոր Ասիայի տարբեր տարածաշրջանների միջեւ ուրույն կապող օղակ, տարբեր էթնոմշակութային հանրությունների հանդիպավայր լինելու խնդիրը: Սեպագրական, անտիկ եւ հայկական աղբյուրների, պատմագիտական եւ լեզվաբանական ուսումնասիրությունների (Weidner, 1923; Luckenbill, 1926-1927; Smith, 1928; Ungnad, 1936; Gelb, 1944; O’Callaghan, 1948; Grayson, 1972-1976; Steinkeller, 1998 եւ այլն) լույսի ներքո հետազոտվում է այս տարածաշրջանի նշանակությունը որպես տարբեր ժողովուրդների միջեւ տեւական փոխառնչությունների իրացման կենտրոն: Ատենախոսը փորձում է հիմնավորել այն տեսակետը, որ Հյուսիսային Միջագետքում են դրվել հայերի, հրեաների, արամեացիների եւ մյուս ժողովուրդների միջեւ մասնագետների վեր հանած ընդհանրությունները լեզվի, կրոնի, կենցաղի եւ այլ ասպարեզներում: Ըստ ամենայնի, խուրրիները եւ արիացիները Հյուսիսային Միջագետքի այն ժողովուրդներն էին, որոնք կապող օղակ էին Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի միջեւ, նրանց միջոցով պետք է ընթանային հայ եւ հրեա ժողովուրդների միջեւ վկայված ընդհանրությունները: Այս եզրակացության օգտին են վկայում մի կողմից խուրրիների եւ հայերի, մյուս կողմից՝ խուրրիների եւ աստվածաշնչային հրեաների միջեւ առկա լեզվական շփումները: Ատենախոսը հօգուտ այս եզրակացության բերում է մի շարք փաստական նյութեր (Աստվածաշնչում պահպանված խուրրիական սովորույթներ, հնդեվրոպական-հայկական բառեր):
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:39   #161
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԸ ԵՎ ՔԱՆԱԱՆԸ. ՎԱՂ ՇՓՈՒՄՆԵՐ

Կուր-Արաքսյան մշակույթը
Հայկական լեռնաշխարհի եւ Քանաանի միջեւ փոխհարաբերությունների ամենավաղ եւ հավաստի փուլը թվագրվում է մ.թ.ա. III հազ. կեսերով: Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ ողջ Հայկական լեռնաշխարհում եւ հարակից շրջաններում գոյություն ուներ մի հզոր մշակութային համալիր, որը հնագետներն անվանում են տարբեր ձեւով՝ «Կուր-Արաքսյան» կամ «Վաղ Անդրկովկասյան» (Burney and Lang, 1971: 43ff.): Մ. Քելլի-Բուչելատին առաջարկել էր «Արտաքին բերրի կիսալուսին» (Kelly-Buccellati, 1979: 413f.) տերմինը, որը, սակայն, հետագայում չընդունվեց: Սրանցից առավել տարածվածը առաջինն է, որն էլ կիրառվում է ատենախոսությունում:
Կուր-Արաքսյան մշակույթը նախկինում մասնագետները թվագրում էին մ.թ.ա. IV հազ. վերջերից մինչեւ մ.թ.ա. III հազ. վերջերն ընկած ժամանակահատվածով (Burney and Lang, 1971; Kelly-Buccellati, 1979: 424 եւ այլն): Հետագա ուսումնասիրությունները, որոնք հենվում էին հնագիտական գտածոների ավելի ճշգրիտ թվագրման վրա, թույլ տվեցին զգալիորեն ետ տանել այդ թվագրությունը: Այսօր արդեն պարզ է, որ Կուր-Արաքսի սկիզբը անհրաժեշտ է համարել մ.թ.ա. IV հազ. կեսերից ոչ ուշ (Easton, 1976: 145ff.; Burney, 1989: 45; 1997: 178; Yakar, 1990: 94ff.; Badalyan et al., 1992: 48 n.6; Sagona, Pemberton and McPhee, 1993: 74):
Հայկական լեռնաշխարհի, առաջին հերթին այսօրվա Հայաստանի եւ հարավային Վրաստանի վաղ բրոնզեդարյան հասարակությունների համար այս ժամանակաշրջանը մեծ վերելքի փուլ էր: Ամենուրեք նկատելի է վաղ քաղաքային մշակույթի ձեւավորման սկիզբ: Կուր-Արաքսյան մշակույթի վերաբերյալ կատարվել են մեծաքանակ ուսումնասիրություններ հայ, վրացի, ռուս եւ այլազգի մասնագետների կողմից (կՌՏՑՐՏՉրՍՌռ, 1949; Մարտիրոսյան, 1964; անզադյան, 1967; 1979; Burney and Lang, 1971; թՏչՈՊջպ, 1972; ղՈփՈՑՐяվ, 1975; ԺՋՈտՈՐՌՊջպ, 1989):
Կուր-Արաքսյան մշակույթի կենտրոնները հիմնականում գտնվում էին հարթավայրերում եւ ավելի բարձր տեղադրված հարթ տեղանքներում՝ Արարատյան դաշտում, Շիրակի դաշտում, գետահովիտներում՝ Կուր գետի ափերին եւ այլն: Բնակավայրերը տարածքով փոքր էին (միջին հաշվով՝ 1-2 հեկտար), սակայն հանդիպում էին բավական խոշորները: Օրինակ, Շենգավիթը (այսօրվա Երեւանի տարածքում) զբաղեցնում էր մոտ 10 հեկտար տարածք: Բնակավայրերի մի մասը պաշտպանված էր քարե պարիսպներով (օր., Շենգավիթ, Էլար եւ այլն): Սովորաբար տները բաղկացած էին 1-2 սենյակից, իսկ հատակագիծը երկու տիպի էր՝ կլոր եւ ուղղանկյուն: Սովորաբար, տները բնակավայրի ներսում շարված էին շրջանաձեւ՝ «հրապարակի» երկայնքով:
Կուր-Արաքսի հասարակությունը դեռեւս ապրում էր սոցիալական շերտավորման վաղ փուլում: Այդ մասին կարելի է եզրակացնել հասարակական կառույցների սակավությամբ, նաեւ բազմամարդ թաղումների բացակայությամբ պայմանավորված: Թաղումները հիմնականում անհատական էին եւ աչքի չէին ընկնում հարստությամբ (փոքրաթիվ կավանոթներ եւ այլ իրեր):
Կուր-Արաքսի բնակիչների գործունեության ամենակարեւոր բնագավառներից էր մետաղագործությունը: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են զգալի քանակությամբ պղնձե եւ արսենիկ պղնձե գործիքներ, զենքեր ու զարդեր: Կան այլ մետաղներից պատրաստված իրեր եւս:
Հատկապես մեծ զարգացում էր ապրում խեցեգործությունը: Անդրկովկասից ծագող Կուր-Արաքսյան կավանոթները լայն տարածում ունեին ինչպես հյուսիս-արեւմտյան Իրանում, արեւմտյան Հայաստանում, այնպես էլ Սիրիայում ու Պաղեստինում: Խոսքը Անդրկովկասյան տիպի սեւ ու կարմիր թրծված խեցեղենի, նաեւ ճարտարապետության մասին է, որը մ.թ.ա. III հազ. սկզբներից սկսում է լայնորեն տարածվել դեպի արեւմուտք, հարավ-արեւմուտք ու հարավ-արեւելք (Kelly-Buccellati, 1973: 51ff.):
Կուր-Արաքսի ավարտի նոր թվագրությունը (մ.թ.ա. 2700-2600թթ.) թույլ է տալիս զգալիորեն հետ տանելու այդ մշակույթի «էքսպանսիան» տարբեր ուղղություններով: Այս անցումային ժամանակաշրջանում Անդրկովկասում ու որոշ հարեւան շրջաններում տեղի ունեցան խոշոր փոփոխություններ, որոնք մասնագետները սովորաբար բացատրում են արտաքին աշխարհից հնդեվրոպական ցեղերի ներթափանցմամբ (այս մասին տես ստորեւ): Փոփոխությունները իրենց զգացնել տվեցին կյանքի բոլոր բնագավառներում: Այդ պահից սկսվում է միջին բրոնզեդարը, որը շարունակվում է մինչեւ մ.թ.ա. II հազ. առաջին քառորդի վերջերը: Որո՞նք էին այդ փոփոխությունները:
Առաջին եւ ամենակարեւոր տեղաշարժը բնակչության կենցաղավարման եղանակն էր: Նախկին բնակավայրերի մեծ մասը լքվեց: Հնագետներին հայտնի են միայն առանձին բնակավայրեր, որտեղ կյանքը շարունակվել է: Նյութական մշակույթի հուշարձանների ճնշող մեծամասնությունը գալիս է դամբարաններից. հայտնի են մեծաքանակ դամբարանադաշտեր: Ամեն ինչ վկայում է այն մասին, որ Կուր-Արաքսի բնակիչները ստիպված էին թողնել նստակյաց կյանքը եւ անցնել քոչվոր կամ կիսաքոչվոր կենցաղավարման (Kelly-Buccellati, 1979: 424): Անհրաժեշտ է նշել, որ այս երեւույթն անմիջականորեն առնչվում է Առաջավոր Ասիայում մ.թ.ա.III հազ. երկրորդ կեսից ընթացած ժողովուրդների մեծ տեղաշարժերին (խուրրիներ ու արիացիներ, հնարավոր է, նաեւ խեթեր, ինչի մասին տե’ս Գլուխ Երկրորդ):
Հաջորդ փոփոխությունը նոր տիպի թաղումների՝ կուրգանների հայտնվելն է: Հնագետները պեղել են բազմաթիվ կուրգաններ Վրաստանում՝ Թրիալեթիում (ԽցՒՑՌվ, 1941; ԺՋՈտՈՐՌՊջպ, ԻՏՐՋՌՍՈՔՉՌսՌ, թՏչՈՊջպ, 1974), Թազաքենդում, Առիճում, Լճաշենում, Էլարում, Վանաձորում, Էջմիածնում (կՌՏՑՐՏՉրՍՌռ, 1949; ԽցՔվՈՐպՉՈ, 1960; Խաչատրյան, 1975; Խանզադյան, 1979): Վրաստանի տարածքում գտնվող Մարտկոպիի կուրգանի մակերեսը 1 հա է, իսկ բարձրությունը՝ 12մ: Այս վերին աննախադեպ խոշոր ու հարուստ դամբարաններում հաճախ թաղված էին տասնյակ մարդիկ ու անասուններ (գլխավորապես ձիեր) ու մեծ քանակությամբ զենք, գործիքներ ու զարդեղեն, ընդ որում հաճախ ոսկուց ու արծաթից պատրաստված:
Այդպիսի դամբարանների առկայությունը վկայում է հասարակության կյանքում սոցիալական հիմնավոր տեղաշարժերի մասին: Որոշակիորեն կարելի է ասել, որ Անդրկովկասում ու հարակից շրջաններում ստեղծվում են քաղաքական միավորներ, ընդ որում դրանց թիվը զգալի է՝ հաշվի առնելով հետեւյալ պարագան: Անդրկովկասի միջին բրոնզեդարյան մշակույթը միատարր չէ, ինչպես նախորդ փուլը՝ վաղ բրոնզե դարը: Այստեղ հստակ առանձնանում են տարբեր խեցեղենի տիպեր՝ յուրաքանչյուր շրջանի համար: Ասվածը կարող է նշանակել, որ Անդրկովկասում մ.թ.ա. III հազ. երկրորդ կեսին արդեն հիմնականում ավարտվել էր դեռեւս վաղ բրոնզեդարում սկսված հասարակության սոցիալական շերտավորման գործընթացն ու դրա արդյունքում առաջ եկան մի շարք պետություններ կամ իշխանություններ: Ինչպես նկատվել է, հսկայական չափերի հասնող կուրգաններում թաղվածները պետք է լինեին խոշոր իշխաններ կամ նույնիսկ արքաներ (ճպՐվօւ, 1988: 45):
Տնտեսության բնագավառում գլխավոր առանձնահատկությունը մետաղագործության աննախընթաց վերելքն էր: Կուրգաններից հայտնաբերված մեծաքանակ զենքերը, գործիքները, զարդերը պատրաստված են ամենատարբեր մետաղներից: Հաշվարկված է, որ միջին բրոնզեդարյան Անդրկովկասում մետաղյա իրերը շուրջ երեք անգամ գերազանցում են վաղ բրոնզեդարյան մետաղյա իրերին (Chernykh, 1992: 160):
Մ.թ.ա. III հազ. կեսերին Կուր-Արաքսյան մշակութային արեալի արեւելքում՝ Անդրկովկասում կուրգանային մշակույթի կրողների հայտնվելու վերաբերյալ մասնագետների մեծ մասը այսօր հակված է հետեւյալ բացատրությանը: Նրանց կարծիքով, թռեղքյան մշակույթի կերտողները չէին կարող ծագել «խաղաղ կենցաղով» բնորոշվող Կուր-արաքսցիներից. դըրանք ռազմատենչ հնդեվրոպացիներ էին:
Հայտնի հնագետ Մ.Գիմբուտասը կարծում էր (Gimbutas, 1970: 181f.; Mallory, 1989: 231ff.), որ հնդեվրոպական ցեղերը (այսպես կոչված «կուրգանային ժողովուրդներ»), որոնք նախապես բնակվում էին Վոլգա գետի ստորին հոսանքներից մինչեւ Ուզբեկստան ընկած տափաստաններում, մ.թ.ա. XXIVդ. մտան Անդրկովկաս ու Արեւելյան Անատոլիա: Այստեղ նրանք ավելի քաղաքակիրթ տեղացիներից սովորեցին մետաղագործություն, սայլերի պատրաստման եղանակը եւ այնուհետեւ սկսեցին իրենց հետագա ծավալումը, որն ուղեկցվում էր նվաճումներով: Ընդ որում, սա «կուրգանյան ժողովուրդների»՝ դեպի հարավ ընթացած առաջին շարժումը չէր: Մ. Գիմբուտասը ենթադրում էր այդպիսի մի տեղաշարժ շուրջ 1000 տարի ավելի վաղ՝ մ.թ.ա.3500թ. մոտերքում (Gimbutas, 1973: 175ff.; նաեւ Mallory, 1977: 362):
Ի. Մելլաարտի կարծիքով (Mellaart, 1958: 2ff.), Կովկասյան լեռներից Անդրկովկաս մուտք գործած հնդեվրոպացիները հետագայում Փոքր Ասիայում հզոր տերություն ստեղծած խեթերն էին, որոնք որոշ ժամանակ անց շարունակեցին շարժումը դեպի արեւմուտք: Նա, ինչպես նաեւ վաղ շրջանի որոշ այլ մասնագետներ (օրինակ, Crossland, 1971: 841), Փոքր Ասիայում հայտնված «կապադովկիական» գունազարդ խեցեղենը, արեւմտյան Հայաստանում (ժաման. Բայբուրթի շրջան) հնագիտորեն վկայված ավերածությունները վերագրում էին հարավ-արեւելյան Եվրոպայից ներգաղթած հնդեվրոպացիներին: Չնայած անհրաժեշտ է նշել, որ դեռ այդ տարիներին որոշակի կասկածներ կային մ.թ.ա. III հազ. երկրորդ կեսին Փոքր Ասիայում տեղի ունեցած խոշոր ավերածությունների հեղինակների նախնական բնակության վայրի հարցում: Այսպես, եթե նման խոշոր ավերիչ տեղաշարժ էր եղել հարավ-արեւելյան Եվրոպայից, ապա վերջինում պետք է նույնպիսի երեւույթներ նկատվեին, որոնք սակայն բացակայում են (Crossland, 1971: 843):
Այսպիսով, ամփոփելով Կուր-Արաքսյան եւ դրան անմիջականորեն հաջորդող Թռեղքյան մշակութային տարածաշրջանին նվիրված բաժինը, կարելի է արձանագրել հետեւյալը: Մ.թ.ա. IV հազ. երկրորդ կեսին ձեւավորված Կուր-Արաքսյան մշակութային արեալի կենտրոնական՝ առաջատար շրջանը Անդրկովկասն էր, որտեղ շուրջ հազարամյա բնականոն զարգացման ընթացքում ստեղծվեցին վաղ պետականության հիմքերը: Կուր-Արաքսի փոքր բնակավայրերի շարքում կային այնպիսիք, որտեղ պարզ երեւում էին սոցիալական շերտավորման նշաններ (օր., Շենգավիթը): Կուր-Արաքսյան մշակույթը արդեն մ.թ.ա. III հազ. սկզբներին սկսում է ընդարձակվել տարբեր ուղղություններով՝ արեւմտյան Հայաստան (ընդհուպ մինչեւ արեւելյան Փոքր Ասիա), հյուսիս-արեւմտյան Իրան: Անդրկովկասից բնակչության խոշոր խմբեր աստիճանաբար ներթափանցում են վերոհիշյալ տարածքներ՝ տանելով իրենց մշակույթին բնորոշ երեւույթներ:
Կուր-արաքսցիների առաջին խոշոր տեղաշարժը դեպի արեւմտյան Հայաստան տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 3000թ. սահմաններում: Ժամանակակից Մալաթիա քաղաքից 7 կմ հեռու գտնվող Արսլանթեփե հնավայրը (= ժաման. Էսքի Մալաթիա), որը մինչ այդ գտնվում էր Միջագետքի շումերական քաղաքակրթության մշակութային ուժեղ ազդեցության տակ (այդ տարածաշրջանի հետ սերտ կապերի մասին տես Burney, 1980: 160f.; 1993: 313), հանկարծակի վերացավ Անդրկովկասից եկած բնակչության հարվածների տակ: Դրա վկայությունը Արսլանթեփեում ավերված շերտից հետո սեւ ու կարմիր թրծված խեցեղենի հայտնվելն է (Burney, 1980: 162; 1997: 178; Palmieri, 1986: 29ff.):
Նույնն է իրավիճակը նաեւ Եփրատից արեւելք՝ Ծոփքի հնավայրերում (Նորշունթեփե, Կորուջութեփե եւ այլն): Հատկանշական է, որ Կորուջութեփե խոշոր հնավայրից 1970-ականների սկզբներին հայտնաբերված շուրջ 18000 խեցեբեկորների գերակշիռ մասը պատկանում էր Անդկրկովկասյան ծագման սեւ ու կարմիր թրծված տիպին (Kelly-Buccellati, 1973: 47): Հաջորդող երկու-երեք դարերի ընթացքում առկա են այս տարածաշրջանի եւ հյուսիսային Սիրիայի ու հյուսիսային Միջագետքի միջեւ սերտ հարաբերություններն արտացոլող բազմաթիվ հնագիտական նյութեր: Այդ փաստը կարելի է մեկնաբանել որպես եկվորների հետագա շարժում ավելի հարավ՝ դեպի «բերրի կիսալուսին»:
Անդրկովկասյան վաղ բրոնզեդարյան մշակույթի կրողների հաջորդ շարժումը վաղ բրոնզեդարի վերջին շրջանն է ընկնում, երբ Արսլանթեփեում եւ Ծոփքի մյուս շրջաններում վկայված են բնակավայրերի լքման բազմաթիվ դեպքեր (Palmieri, 1978: 313; Frangipane, 1993: 47): Արդեն հաջորդ՝ միջին բրոնզեդարյան I փուլում Արսլանթեփեում հայտնվում է Վանա եւ Ուրմիա լճերի հարակից շրջաններին բնորոշ խեցեղեն: Ջ. Յաքարի հետազոտություններից պարզվում է, որ մ.թ.ա. 3000թ. սահմաններում տեղի ունեցած միգրացիայի կրողները մետաղամշակության մեծ փորձ ունեին: Նրանք հաստատվեցին Ծոփքում եւ Արսլանթեփեում՝ իրենց հետ բերելով զարգացած մշակույթ. ընդ որում, որոշ դեպքերում նրանց գալուստը չէր ուղեկցվում ավերածություններով (Yakar, 1990: 98):
Մ.թ.ա. III հազ. ընթացքում Կուր-արաքսցիների երկու խոշոր տեղաշարժերի, հատկապես երկրորդի պատճառները այնքան էլ պարզ չեն: Հնարավոր է, դրանք կապված էին կլիմայական պայմանների վատթարացման հետ կամ թերեւս այստեղ կարեւոր դեր էր խաղում գերբնակեցվածության խնդիրը: Այդ տեղաշարժերը ժամանակագրորեն համընկան Առաջավոր Ասիայում վկայված այլ տեղաշարժերի հետ: Սրանցից երկրորդը այն ժամանակաշրջանն էր, երբ հյուսիսային Միջագետքում հայտնվեցին խուրրիները, իսկ Սիրիայում եւ Քանաանում, քիչ ավելի վաղ՝ Քիրբեթ-Կերակ պայմանական անվանումը կրող մշակույթը, որի Անդրկովկասյան ակնառու առնչությունները վաղուց արդեն արձանագրել են մասնագետները:
Վերը ներկայացված բաժիններում խոսվեց մ.թ.ա. IV հազ. կեսերից Անդրկովկասում, արեւմտյան Հայաստանում եւ հարակից շրջաններում ձեւավորված եւ մ.թ.ա.III հազ. կեսերից դեպի Սիրիա ու Պաղեստին ծավալված Կուր-Արաքսյան մշակույթի ու դրա Քիրբեթ-Կերակյան դրսեւորման մասին: Այս բաժնում ներկայացնենք Կուր-Արաքսյան ու նրա անմիջական շարունակությունը կազմող թռեղքյան մշակույթների կերտողների էթնիկական կազմի վերաբերյալ մասնագիտական գրականությունում առկա կարծիքները: Դրանց վերլուծությունը թույլ կտա գնահատել սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջանի էթնիկական զարգացման վրա Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության խաղացած դերը:
Սկսած 1970-ականներից, Կուր-Արաքսյան մշակույթի ստեղծողներ են համարվում խուրրիները (Speiser, 1941; Burney and Lang, 1971: 48ff.; Mallory, 1989: 29f.,231ff.; Burney, 1997: 177; Greppin, 1991: 720 n.3; Kelly-Buccellati, 2004: 77 [վերջինը՝ որոշ վերապահումներով] եւ այլն): Այդ տեսակետը հենվում է այն փաստին, որ դեռեւս մ.թ.ա. III հազ. երկրորդ կեսին (մ.թ.ա. XXIIIդ.) արդեն հիշատակվում են միջագետքյան սեպագիր աղբյուրներում՝ Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում (տե’ս Գլուխ 2): Բացի այդ, որոշ լեզվաբանների ուսումնասիրությունների արդյունքում բացահայտվել են խուրրիերենի եւ արեւելակովկասյան լեզուների (այսպես կոչված «նախյան-դաղստանյան») միջեւ ազգակցական կապերի օգտին վկայող ընդհանրություններ (տես Գլուխ 2): Հաշվի առնելով այդ հանգամանքները, մի շարք մասնագետներ կարծում են, որ խուրրիները հենց այն էթնիկական խումբն էին, որը կերտել էր Կուր-Արաքսյան մշակույթը:
Բացի վերոհիշյալից, անհրաժեշտ է նշել եւս մեկ հանգամանք: Կուր-Արաքսյան մշակույթի բնակչության էթնոլեզվական պատկանելության խնդիրը ներկայումս շատ բարդ է ու առկա հնագիտական նյութերով հնարավոր չէ կառուցել համոզիչ եզրակացություններ: Այս մշակույթի կենտրոնը Անդրկովկասն էր (Հայաստանը, Վրաստանի հարավը եւ հարակից շրջանները), որտեղից պարբերաբար տեղի էր ունենում բնակչության որոշ արտահոսք՝ տարբեր ուղղություններով: Այդ արտագաղթերը լայն ծավալ ընդունեցին մոտավորապես մ.թ.ա. 3000թ. եւ XXIVդ.: Ամենուրեք անդրկովկասցիները համագործակցում էին եւ համատեղ բնակվում տեղացիների հետ: Ինչպես նկատել են հնագետները (Todd, 1975: 187ff.; Kelly-Buccellati, 1979: 429f.; Sagona, 1994: 15; Rothman and KՓzbe, 1997: 112ff.), բոլոր այն վայրերում, որտեղ առկա է Կուր-Արաքսի մշակույթը, պարզորոշ երեւում է եկվոր ու տեղական բնակչության խաղաղ համագոյակցություն: Այսինքն, միգրացիայից որոշ ժամանակ անց կարելի է վստահորեն ենթադրել տարբեր էթնիկ խմբերի միախառնում: Սա՝ Անդրկովկասից դուրս ընկած տարածքների մասին: Ինչ վերաբերում է բուն Անդրկովկասին, ապա դրա բնակչության բացարձակապես խուրրիական ծագման մասին ենթադրությունը չի հենվում որեւէ փաստարկի վրա: Եթե հաշվի առնենք խուրրիների ու հնդիրանական ժողովուրդների միջեւ առկա տեւական փոխշփումները (տե’ս Գլուխ 2), ապա մեծ հավանականություն կա Անդրկովկասի վաղ բրոնզեդարյան փուլում տեսնելու խուրրի-հնդեվրոպական համագոյակցություն: Այս խնդիրը հետագա ավելի խոր ուսումնասիրության կարիք ունի:
Քանաանի նյութական մշակույթի
օտարամուտ դրսեւորումները
Դեռեւս 1920-ական թվականներին Պաղեստինի մի շարք հընավայրերում հնագետները հայտնաբերեցին այս տարածաշրջանի վաղ բրոնզեդարյան մշակույթի համար օտար խեցեղեն (Albright, 1926: 28; Fitzgerald, 1935: 5ff.), որը հետագայում պայմանականորեն ստացավ «Քիրբեթ-Կերակյան» անվանումը:
Քիրբեթ-Կերակ հնավայրը (նախկին անվանումը՝ Բեթ-Յերախ) գտնվում է Պաղեստինում, այնտեղ, որտեղ Հորդանան գետը հոսում է Գալիլեայի ծովից: 1945-46թթ. կատարված պեղումները հայտնաբերեցին մի փոքր պարսպապատ քաղաք, որը գոյություն է ունեցել վաղ բրոնզեդարում (մ.թ.ա. III հազ.): Այստեղից հայտնաբերված սեւ ու կարմիր թրծված խեցեղենը հետագայում գտնվեց նաեւ Պաղեստինի ու Սիրիայի այլ վայրերում՝ Թել Ջուդեյդայից (Ամուքի հարթավայր) մինչեւ Պաղեստինի հարավում ընկած Լախիշ հնավայրը: Այդ խեցեղենը որոշ հնավայրերում կազմում էր խեցեղենի ընդհանուր քանակի շուրջ կեսը. օրինակ, Ամուքում՝ 52-55 տոկոս (Todd, 1973: 189): 1950-ական թվականների տվյալներով (Amiran, 1952: 94 map), հայտնի էին նորահայտ խեցեղեն պարունակող 12 հնավայրեր՝ Թել Բաբայիք, Հազոր, Թել Կունեիտիրա, Բեթ Յերահ, Մեգիդդո, Աֆֆուլեհ, Քայսուն, Բեթ-Շան, Ռաս էլ-Այն, Յերիխոն, Թել Հեսի: Ի սկզբանե օտարածին այս մշակույթի հայտնվելու պատճառ հայտարարվեց արտաքին աշխարհից ժողովուրդների տեղաշարժը: Սկզբնական շրջանում, արտաքին աշխարհում այս խեցեղենի զուգահեռների մասին տեղեկություն չունենալու պատճառով, հնագետները հակված էին ենթադրելու դրա փոքրասիական արմատները՝ արեւմտյան Փոքր Ասիայում գտնվող Սանգարիոս գետից (ժաման. Սակարյա) մինչեւ Արեւմտյան Հայաստանի Էրզրումի շրջանը (Amiran, 1952: 96ff.):
Հետագայում, Քիրբեթ-Կերակյան խեցեղենի համեմատությունը այլ տարածաշրջանների հետ, թույլ տվեց հնագետներին հանգել այն եզրակացության, որ դրա ստեղծողները եկել էին Արեւելյան Անատոլիայից (= Արեւմտյան Հայաստան - Ա.Հ.) եւ Անդրկովկասից (Amiran, 1952: 89ff.; 1965; 1968: 317f.; Braidwood and Braidwood, 1960: 358; Todd, 1973: 181ff.; Yakar, 1990: 99):
Մ. Գիմբուտասի կարծիքով (Gimbutas, 1970: 187), Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթի ստեղծողները Հարավային Ռուսաստանից եկած «կուրգանային մշակույթի» կրողները չէին, այլ բուն անդրկովկասցիները, որոնք առաջինների ճնշման տակ ստիպված էին հեռանալ այլ վայրեր:
Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթի կրողների մուտքը Սիրիա եւ Պաղեստին հնագետները թվագրում են մ.թ.ա. III հազ. կեսերով (Kelly-Buccellati, 1979: 425): Առաջարկվել են ավելի որոշակի թվագրություններ: Այսպես, Վ. Օլբրայթը հակված էր Քիրբեթ-Կերակը տեղադրելու մ.թ.ա. 2550-2350թթ. միջեւ (Albright, 1965: 52ff.), իսկ Մ.վան Լունը՝ 2600-2400թթ. (ՉՈվ խցվ, 1985: 52րս.): Ըստ Քոլավեյի (Callaway, 1978: 53), այն պետք է թվագրել մ.թ.ա. 2700-2550թթ.:
Չնայած որոշ հեղինակներ հակված էին կասկածելու խոշոր միգրացիայի մասին վարկածը, Պաղեստինում եւ Սիրիայում հայտնվող օտարածին մշակութային իրողությունները վերագրելով առեւտրական փոխհարաբերություններին կամ դրսից եկած փոքր քանակությամբ արհեստավորների առկայությանը (Todd, 1973: 187ff.), սակայն այնուամենայնիվ, պարզ էր, որ նոր խեցեղենը տեղականի բնականոն զարգացման արդյունք չէր կարող լինել: Անհրաժեշտ է նշել, որ քննարկվող ժամանակաշրջանում իրոք Առաջավոր Ասիայի հիմնական տարածքներն ընդգրկված էին միջտարածաշրջանային լայն առեւտրական փոխհարաբերությունների մեջ (այդ մասին տե’ս, մասնավորապես, Klengel, 1984: 7ff.; Փիլիպոսյան, 2004: 331-332 եւ այլն): Ըստ Ա. Փիլիպոսյանի, Հայկական լեռնաշխարհի եւ սիրիա-պաղեստինյան աշխարհի միջեւ փոխհարաբերությունները մ.թ.ա. IV-I հազ. բավական ինտենսիվ էին: Դրանք ներառնում էին ինչպես կանոնավոր առեւտրական կապեր հումքի արտահանման (ոսկի, անագ, վանակատ), այնպես էլ պատրաստի արհեստագործական արտադրանքի (սպառազինություն, խեցեղեն եւ այլ իրեր) արտահանում: Սակայն այդ փոխհարաբերությունների խորությունը առաջին հերթին պայմանավորված էր Առաջավոր Ասիայի հասարակությունների պատմության ընթացքում ժամանակ առ ժամանակ տեղի ունեցող ճգնաժամային փուլերում վկայված էթնիկական տեղաշարժերով:
Մասնագետների մեջ որոշ տարաձայնություններ կան նրանց երթուղուն վերաբերող հարցում: Հաշվի առնելով Անդրկովկասից դեպի Արեւմտյան Հայաստան ընթացած տեղաշարժի փաստը, Վերին Եփրատի ավազանում (Ծոփք) հիմնավորվելը եւ հետագա սերտ կապերը Հյուսիսային Սիրիայի ու Հյուսիսային Միջագետքի հետ (տես վերը), կարելի է, թերեւս, ենթադրել, որ այս տեղաշարժը կարող էր ընթանալ Եփրատի հոսանքով դեպի հարավ, այնուհետեւ «բերրի կիսալուսնով»՝ Պաղեստին: Իհարկե, հնարավոր է մեկ այլ տարբերակ: Եթե այսպես կոչված «կապադովկիական» գունազարդ խեցեղենը (վաղ բրոնզեդարի վերջ - մ.թ.ա. III հազ. վերջին քառորդ) այս նույն ժամանակաշրջանում Ծոփքում ու Մալաթիայում հաստատված անդրկովկասցի եկվորների տեղաշարժի շարունակությունն է, ապա կարելի է ենթադրել հետեւյալ երթուղին: Նրանք կարող էին Մալաթիայից շարժվել արեւմուտք՝ Էլբիստանի հարթավայրով, այնուհետեւ Կիլիկյան Տավրոսի լեռնանցքով (Կիլիկյան դարպասներ) իջնել Դաշտային Կիլիկիա, որից հետո Ամուքի հարթավայր: Ի դեպ, Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթի կրողների՝ Պաղեստին հասնելու համար առաջարկվել է անհամեմատ ավելի երկար երթուղի (Վրաստանից Սեւ ծովի արեւելյան, հարավային ծովափ, այնուհետեւ՝ կենտրոնական Փոքր Ասիայով Սիրիա եւ Պաղեստին) (Kelly-Buccellati, 1979: 426), որը դժվար է տեղավորվում առկա հնագիտական նյութերի հետ:
Մեր կարծիքով, թերեւս, հենց այս երթուղու անորոշության հետ կապված, մասնագետներից ոմանք առաջարկում են Քիրբեթ-կերակյան մշակույթը համարել խառնածին, այսինքն Քանաանում ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում տեսնում են ոչ միայն անդրկովկասյան, այլեւ փոքրասիական արմատներ: Այսպես, Հ.Կապլանի կարծիքով (Kaplan, 1981: 18ff.), Պաղեստինում եւ Սիրիայի արեւմուտքում (մասնավորապես Արադում) վաղ բրոնզեդարի III փուլում, բուն Կիրբեթ-կերակյան խեցեղենի եւ այլ իրերի հետ միաժամանակ, հանդիպում են կենտրոնական Փոքր Ասիայի տարբեր հնավայրերի (օրինակ, Ալաջահյոյուք, Ալիշարհյոյուք եւ այլն) վաղ բրոնզեդարի II փուլին բնորոշ նյութեր՝ խեցեղեն, «վարպետի նշան», երկսենյականի բնակարան: Եթե ճիշտ է այս դիտարկումը, ապա կարելի է ենթադրել, որ՝ 1. անդրկովկասցիները Քանաան գալու ճանապարհին ինչ-որ ժամանակ ապրել են կենտրոնական Փոքր Ասիայում կամ 2. Քանաանում պետք է առկա լիներ նաեւ այլ վայրերից եկած բնակչություն:
Կուր-արաքսցիների մուտքը Սիրիա եւ Պաղեստին, անկասկած, պետք է հանգեցներ ժողովրդագրական լուրջ փոփոխությունների, որի համար կան բավարար քանակությամբ հնագիտական տվյալներ: Մի շարք հնավայրերում առկա են ավերածությունների հետքեր (Amiran, 1965: 318), որը չի հաստատում խաղաղ ներթափանցման մասին ենթադրությունը: Իսկ Մ. Քելլի-Բուչելատիի կարծիքով (Kelly-Buccellati, 1979: 426), Պաղեստինում եւ Սիրիայում բոլոր օտար երեւույթները ոչ թե Կուր-արաքսցիների գալստյան հետեւանք էին, այլ երկու տարածաշրջանների միջեւ սերտ առեւտրական փոխհարաբերությունների արդյունք: Կուր-արաքսցիների համար, որոնց մոտ գոյություն ունեին մետաղագործական վաղ ավանդույթներ եւ որոնց զբաղեցրած տարածքը հարուստ էր հումքի աղբյուրներով, Սիրիայի եւ Պաղեստինի նստակյաց բնակչությունը արհեստագործական արտադրանքի եւ հումքի արտահանման հարմար շուկա էր: Հեղինակի այս մոտեցումը, սակայն, պետք է համարել որոշակիորեն կողմնակալ: Ամենուրեք, որտեղ վկայված են Կուր-Արաքսցիների գալստյան հետքերը, այնտեղ ենթադրելի է նրանց ֆիզիկական ներկայությունը՝ հնագիտական նյութերի բնույթից ելնելով:
Քանաանում եւ Սիրիայում Կուր-արաքսցիների ներկայության իրեղեն ապացույցները շատ են եւ հավաստի: Դրանց շարքում առավել հատկանշական է խեցեղենը: Դա առանց բրուտի անիվի, ձեռքով պատրաստված թրծված խեցեղենն է, որը պատված էր սեւ կամ կարմիր գույնով: Այս գույները, ինչպես նկատվել է (Kelly-Buccellati, 1979: 415), այս կավանոթների մետաղյա նախատիպերի կրկնակումն է: Քիրբեթ-Կերակյան խեցեղենի մեծ քանակը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ դրանք պատրաստվել են տեղում, այլ ոչ թե բերվել դրսից՝ առեւտրի միջոցով: Հատկանշական է, որ Սիրիայում եւ Պաղեստինում պատրաստված խեցեղենի ձեւերը եւ դեկորացիան գրեթե կրկնում են իրենց նախնական՝ անդրկովկասյան նախատիպերը: Դա կարող է վկայել ավանդույթների շարունակականության օգտին:
Հաջորդ ապացույցը բնակավայրերի եւ տների հատակագծերն են: Մ.թ.ա. III հազ. կեսերից Սիրիայում (Թել Ջուդեյդա, Դահաբ, Համա) եւ Պաղեստինում (օրինակ, Բեթ Յերախ) տըները հիմականում կլոր են, ավելի սակավ՝ ուղղանկյուն, այնպես ինչպես Անդրկովկասում (Kelly-Buccellati, 1979: 420):
Եվ, վերջապես, տների ներքին հարդարանքի մասին: Այս շրջանում Սիրիայում եւ Պաղեստինում հայտնվում են կլոր օջախը եւ պայտաձեւ շարժական օջախը, որոնք ավելի վաղ հայտնի էին Անդրկովկասում: Հատկանշական է նաեւ օջախի վրա դրվող մարդակերպ եռոտանին՝ նույնպես անդրկովկասյան վաղ զուգահեռներով (Braidwood and Braidwood, 1960: 346ff.; Hennessy, 1967: Pl.LXXI; Kelly-Buccellati, 1979: 420ff.; 2004: 67ff.):
Կուր-արաքսցիների՝ Քանաան գաղթելու եղանակի եւ այստեղ նրանց ներկայության բնույթի մասին բավական կարեւոր դիտարկումներ է կատարել Ջ. Քոլավեյը (Callaway, 1978: 53ff.): Հետազոտելով Քանաանի պեղված ամենահարավային հնավայր Ային, որը սահմանակից էր Եգիպտոսին, նա հանգում է հետեւյալ եզրակացության:
Վաղ բրոնզեդարի III փուլի վերջին շրջանում (մ.թ.ա. XXVIդ.) քաղաքի պարիսպներն ավերվել են, սակայն բուն քաղաքում ավերածություններ չկան: Սա կարող է նշանակել, որ քաղաքը, որ նախքան նվաճվելը գտնվում էր Եգիպտոսի տիրապետության ներքո, պետք է անցներ Քիրբեթ-կերակցիների ձեռքը: Գրավումից հետո քաղաքը կրկին ամրացվել է նոր պարիսպներով, լքվել է եգիպտական տիրապետության ժամանակ գործող տաճարը, եւ սրբավայրը կառուցվել է նոր վայրում: Փոխվել է պաշտամունքի բնույթը. նոր տաճարի տեսանելի վայրերում դրված են տարբեր իրեր՝ կավանոթներ, դրանց պատվանդաններ, պատկերազարդ քարեր՝ դասավորված զոհասեղանի շուրջը: Այսպիսի սրբավայրեր հանդիպում են Բեթ-Շանում, Բեթ-Յերախում, ինչպեսեւ Թաինաթում (Հյուսիսային Սիրիա) եւ Անատոլիայում (Հայկական լեռնաշխարհ-Հ.Ա.): Հեղինակը համարում է, որ Այիի պարագայում կարելի է վստահորեն եզրակացնել այստեղ Եգիպտոսի տիրապետության անկման եւ Քիրբեթ-Կերակի կրողների առաջխաղացման մասին:
Վերոհիշյալ դիտարկումները չափազանց կարեւոր են այն առումով, որ լուրջ հիմք են տալիս արժեքավորելու Կուր-Արաքսյան մշակույթի բնակչության կենսագործունեության մակարդակը: Փաստորեն, հայտնվելով Քանաանում մ.թ.ա. 2700թ. մոտերքում, նրանք ավելի քան մեկ դար պահպանել էին իրենց էթնոմշակութային նկարագիրը եւ այստեղ ստեղծած քաղաքական կառույցը: Ավելին, նրանք նույնիսկ ի վիճակի էին առաջխաղացում կազմակերպելու Եգիպտոսի Հին թագավորության ասիական տիրույթների վրա եւ եգիպտացիներին վտարել այստեղից՝ դրանք պահելով իրենց ձեռքը եւս մոտ երկու դար՝ մինչեւ մ.թ.ա. XXIVդ. կեսերը:
Քիրբեթ-կերակյան մշակույթի, Քանաանում Կուր-Արաքսյան բնակչության ստեղծած վաղ պետական կազմավորման ավարտը թվագրվում է մ.թ.ա. XXIVդ. կեսերով: Առայժմ դրա պատճառը պարզ չէ: Առաջարկվել է որպես այդպիսին դիտել Եգիպտոսի բռնազավթումը (Callaway, 1978: 55), կամ Հորդանան գետից արեւելք ընկած շրջաններից քոչվոր ամորեական ցեղերի հարձակումները (Kenyon, 1960: 135ff.):
Անդրկովկասից դեպի Սիրիա եւ Քանաան էթնիկական տեղաշարժ(եր)ը քննարկելիս անհրաժեշտ է նշել ամերիկյան հայտնի հնագետ Մ. Գիմբուտասի առաջարկած տեղաշարժային մոդելը, որը ձեւակերպված է նրա մի շարք ուսումնասիրություններում (Gimbutas, 1970; 1974):
Մ. Գիմբուտասը ենթադրում էր ոչ թե մեկ, այլ երկու տարբեր տեղաշարժեր, ինչպես նաեւ դրանց մասնակիցների ելակետի ու էթնիկական պատկանելության այլ մեկնաբանություն:
Ըստ նրա (Gimbutas, 1974: 131ff.), առաջին միգրացիան դեպի Պաղեստին տեղի է ունեցել մ.թ.ա. IV հազ. վերջերին՝ Սեւ ծովի հյուսիս-արեւմտյան ու արեւմտյան մերձափնյա գոտուց (ժաման. Ռումինիա, Մոլդավիա, Բուլղարիա): Դրանք հնդեվրոպացիներ էին, որոնք հասել են Լեւանտ ծովով ու կործանել են Գասուլ-Բեերշեվայի մշակույթը: Չնայած նրանց գործունեությունը այստեղ կարճատեւ էր, սակայն արդյունքում արմատապես փոխվեց բնակչության էթնիկական-մարդաբանական կազմը: Եթե Գասուլ-Բեերշեւայի բնակիչները ներկայացնում էին կլորագլուխ տիպը, եկվորները բարձրահասակ ու երկարագլուխ էին:
Հնդեվրոպացիների հաջորդ էքսպանսիան տեղի ունեցավ մ.թ.ա. III հազ. կեսերին (Gimbutas, 1970: 187ff.): Կուրգաններ հիշեցնող դամբարանները (Kenyon, 1960: 52f.,182ff.), թաղման եղանակը, պղնձե դաշույնները, քարե կացինները որեւէ կերպ չեն կարող առնչվել սեմական ամորեական ցեղերի հետ, այլ զուգահեռներ ունեն Հյուսիսային Կովկասում, Կուբանում, Մայկոպում, Ղրիմում: Այս եկվորների հետքերը առկա են Կարքեմիշում, Թիլ-Բարսիպում, Համայում (Սիրիա) ու ողջ Պաղեստինում (հարավում ընդհուպ մինչեւ Նեգեվի անապատ): Սրանցից բացի, նա համարում է, որ եղել է եկվորների եւս մեկ խումբ, որոնք բնակություն են հաստատել Յերիխոնում, Թել Աջջուլում, Դուվեյրում, Մեգիդդոյում: Սրանք անասնապահներ էին, որոնք չնայած ապրում էին գոյություն ունեցող քաղաքներում, սակայն չէին զբաղվում երկրագործությամբ: Այս եկվորները նույնպես ծագում էին Սեւ ծովից հյուսիս ընկած շրջաններից: Վերջիններս նույնպես երկարագլուխ էին, միջին հասակը՝ 170սմ: Մ. Գիմբուտասը ենթադրում էր, որ սրանք հենց այն ասիացիներն էին, որոնց արշավանքը Եգիպտոսի Հին թագավորության անկման հիմնական պատճառն էր: Մ. Գիմբուտասի սխեմայում, բացի վերոհիշյալ երկու խմբերից, ներկա էին նաեւ անդրկովկասցիները, որոնք հիմնեցին Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթը: Առաջինների խուրրիական ծագման մասին վարկածի հետեւորդները Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթի ստեղծողներ են համարում խուրրիներին (օրինակ, Burney, 1980: 51): Ինչպիսին էլ որ լինեին Քիրբեթ-Կերակյան մշակույթի անկման պատճառները, դրանց հետեւանքները այս տարածաշրջանի համար աղետալի էին: Սիրիայում ու Պաղեստինում վաղ բրոնզեդարի վերջին՝ IV փուլից դեպի «միջին բրոնզեդարի I փուլ» անցումը, համաձայն վերջին տարիների ուսումնասիրությունների (Broshi and Gophna, 1986: 73ff.; Dever, 1997: 287), բնորոշվում է բնակչության կենցաղավարման եղանակում տեղ գտած արմատական փոփոխություններով: Այդ փոփոխությունները կարելի է ներկայացնել հետեւյալ ձեւով:
Մ.թ.ա. 2300-2000թթ. Պաղեստինում, ըստ էության, քաղաքային մշակույթի լիակատար անկման փուլ էր: Քաղաքային կյանքը վերացել էր, խոշոր բնակավայրերը՝ լքվել, իսկ դրանց բնակչությունը հեռացել էր հեռավոր գյուղական վայրեր ու տափաստաններ: Ընդ որում, կարեւոր է արձանագրել, որ վաղ բրոնզեդարի վերջերին գոյություն ունեցած շուրջ 260 բնակավայրերից միջին բրոնզեդարում շարունակել են գոյատեւել ընդամենը 79-ը: Միջին բրոնզեդարյան բնակավայրերի մոտավորապես 80 տոկոսը ստեղծվել են հենց այդ նույն փուլում: Հնագիտական ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնաբերված շուրջ 1000 բնակավայրերը փոքր, չամրացված ժամանակավոր գյուղակներ էին, որոնց բնակչության կենցաղում գերիշխում էր ապակենտրոնացված քոչվոր անասնապահությունը: Պեղված բնակավայրերը գերազանցապես զբաղեցնում էին մոտ կես հեկտար տարածք: Վկայված են ընդամենը մի քանի խոշոր բնակավայր, որոնցից ամենամեծը Հազորն էր՝ շուրջ 80 հեկտար մակերեսով: Դրանցում ապրում էր, մեկ հա մոտավորապես 250 մարդու հաշվարկով, շուրջ 140,000 մարդ: Գրեթե վերացել էր նախկինում գոյություն ունեցող առեւտուրն ու տնտեսական ինտեգրացիան: Ընդհանուր առմամբ, այս փուլը կարելի է անվանել «խավար դարաշրջան»:
Չի կարելի չնկատել, որ վերոհիշյալ իրավիճակը անպայման պետք է կապված լիներ միգրացիայի հետ՝ չբացառելով, իհարկե, այլ գործոնների ազդեցության հնարավորությունը: (օրինակ, կլիմայական փոփոխություններ):
Այսպիսով, սույն բաժնում ներկայացված նյութերը, եթե նույնիսկ որոշակի ձեռնպահությամբ մոտենանք որոշ մասնագետների վերականգնումներին (մասնավորապես Մ. Գիմբուտասի), այնուամենայնիվ պետք է եզրակացնել, որ մոտավորապես մ.թ.ա. III հազ. Քանաանը եղել է մի վայր, դեպի ուր ընթացել են հզոր էթնիկական տեղաշարժեր, որոնք ի վիճակի էին զգալիորեն փոփոխել այստեղ առկա ժողովրդագրական եւ մշակութային իրավիճակը: Հատկապես կարեւոր են Մ. Գիմբուտասի դիտարկումները նախքան այդ տեղաշարժերը Քանաանում կլորագլուխ մարդաբանական տիպի ներկայության մասին: Դժվար չէ ենթադրել, թե ինչպիսի հետեւանքների կարող էր հասցնել հնդեվրոպացիների երկու (հնարավոր է, ավելի) ալիքների մուտքը եւ հաստատումը Քանաանում: Ըստ էության, արդեն միջին բրոնզեդարում՝ խուրրիների եւ արիացիների տեղաշարժերի պահին (տես Գլուխ 2) Քանաանի բնակչության մի զգալի մասը կարող էր լինել հնդեվրոպալեզու կամ առնվազն սեմականացած հնդեվրոպացիներ, որոնք հաստատապես պետք է պահպանեին իրենց մշակութային բնութագիրը:
Արմենոիդ մարդաբանական տիպը Քանաանում
Իսրայելի տարածքում կատարված հնագիտական ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնաբերված մարդաբանական նյութերը, նաեւ աշխարհագրական, բնակլիմայական ու էթնոմշակութային բնույթի նկատառումները թույլ են տալիս ստեղծելու ամուր հիմք հրեաների եւ հայ ժողովրդի էթնոմշակութային ու մարդաբանական նախնիների միջեւ հնագույն ժամանակներում տեղի ունեցած շփումների եւ մասնակի ծագումնաբանական ընդհանրությունների առկայության մասին ենթադրության օգտին: Այն հնարավոր է ամրապնդել այլ բնույթի փաստերով, ասենք հնագիտական: Ինչպես ստորեւ ցույց կտրվի, Իսրայելի վաղ հնագիտական մշակույթների (մասնավորապես, «Գասուլ-Բեերշեվա») հետազոտությունը վեր է հանում համոզիչ նյութեր, որոնք թույլ են տալիս հստակ զուգահեռներ տեսնել ի դեմս Հայկական լեռնաշխարհի համաժամանակյա մշակութային համալիրների:
«Հրեական հանրագիտարանում» զետեղված հոդվածներում Ջ. Ջեյքոբսը (Jew.Enc. X, 1905: 6,283), անդրադառնալով հրեաների ու հայերի միջեւ առկա ընդհանրությունների խնդրին, կատարել է կարեւոր հետեւություններ: Ըստ նրա, հրեաների «գանգերը գերազանցապես կլորագլուխ են, այն դեպքում, երբ արաբական ծագման սեմիտները բացարձակապես երկարագլուխ են»: Այնուհետեւ, «Որոշ մարդաբաններ հակված են հրեաների ռասայական ծագումը կապելու ոչ թե սեմիտների, որոնց լեզուն նրանք վերցրել են, այլ հայերի ու խեթերի հետ, ում լայն գանգերը եւ կեռ քթերը նրանք վերցրել են»: Նա նշում էր, որ մինչեւ այսօր էլ հրեաների միայն 58 տոկոսն է երկարագլուխ:
Մեկ այլ մարդաբան՝ Ֆիշբերգը գրում էր. «Հրեական քիթը չունի արաբական քթի բնութագրիչները, որը կարճ է, ուղիղ եւ հաճախ կեռ: Հրեական քիթը պետք է կապել հայկական եւ խեթական կեռ քթին (Jew.Enc. IX, 1905: 619): Նրա կարծիքին համամիտ էր ամերիկյան հայ մարդաբան Մ. Մինասյանը (Մինասյան, 1922), որը կատարել էր խեթական բարձրաքանդակների վրա պատկերված գլուխների, ժամանակակից հայերի եւ հրեաների գանգերի համեմատական հետազոտություն:
Իսրայելցի մարդաբան Հ. Նաթանը, ուսումնասիրելով հռոմեական տիրապետության ժամանակաշրջանի Իսրայելի հնավայրերից մեկի ոսկրային նյութերը («Սարսափի քարանձավը»), եկավ այն եզրակացության, որ հայտնաբերված կմախքների մեջ զգալի թիվ են կազմում արմենոիդները (Nathan, 1961: 65f.):
Մեկ այլ մարդաբանի՝ Բ. Արենսբուրգի կարծիքով (Arensburg, 1973: 80ff.), հռոմեական եւ բյուզանդական տիրապետության շրջանում հրեաների գանգերի չափագրումները տարբերվում էին հռոմեացիների եւ բյուզանդացիների գանգերից:
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:39   #162
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

Հրեաների ու հայերի միջեւ նմանությունները ներառում են նաեւ հետեւյալ առանձնահատկությունները՝ մուգ մաշկ, սեւ աչքեր, մազոտ ու ուժեղ մարմին:
Մինչեւ XIX դարի վերջերը Առաջավոր Ասիայի մի որոշակի մարդաբանական տիպի համար կիրառվող «ասսիրոիդ» տերմինը փոխարինվեց «արմենոիդ» տերմինով: Սակայն հետագա ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ «արմենոիդը» ավելի լավ է արտացոլում առաջավորասիական տարածաշրջանի մարդաբանական իրավիճակը, որի լավագույն վկայությունները կարելի էր գտնել հենց Հայկական լեռնաշխարհում:
Առաջիններից մեկը գերմանացի հնագետ Ֆ. ֆոն Լուշանն էր, որը որպես «արմենոիդ» որակեց Հյուսիսային Սիրիայի խոշոր մշակութային համալիր Զինջիրլիից հայտնաբերված բարձրաքանդակներում պատկերված անձանց (von Luschan, 1911; 1943): Իր ավելի վաղ շրջանի ուսումնասիրություններից մեկում նա գրում էր. «Ժամանակակից հրեաները ներկայացնում են երեք տարբեր ռասաներ՝ արիական-ամորեական, իսկական սեմական եւ հին խեթերի հետնորդներին. վերջինները ամենամեծ ազդեցությունն ունեն» (von Luschan, 1892):
Ֆ. ֆոն Լուշանի ազդեցությամբ մյուս հնագետներն ու մարդաբանները նման եզրակացության հանգեցին այլ հնավայրերի գտածոների հիման վրա: Ս. Ֆայեստի կարծիքով (Feiest, 1925: 179ff.), հրեաների մի մասը սեմիտներ են, իսկ մյուս մասը խեթական տիպն է ներկայացնում: Մ. ֆոն Օպպենհայմը է’լ ավելի տպավորիչ «արմենոիդներ» հայտնաբերեց հայտնի Թել Խալաֆ հնավայրում: Նա եզրակացրեց, որ «այսպես կոչված խեթական, ավելի ճշգրիտ՝ սուբարյան քաղաքակրթության կրողները ունեն արմենոիդ դաջվածք» (von Oppenheim, 1933):
Հարկ է նշել, որ առ այսօր քիչ են համապատասխան մարդաբանական հետազոտությունները Առաջավոր Ասիայի այն տարածաշրջաններում, որտեղ հնագույն ժամանակներից վկայված է արմենոիդ տիպը: Այս բացթողման հիմնական պատճառը սկզբնաղբյուրների խիստ սակավությունն է, պեղված դամբարաններում եւ այլ տիպի թաղումներում գանգերի համապատասխան առկայությունը, ինչպեսեւ սույն պեղավայրերի ոչ համատարած տեղաբաշխումը: Շատ դեպքերում մասնագետները ստիպված են հենվելու մ.թ.ա. III-I հազ. թվագրվող բարձրաքանդակների, արձանների ու արձանիկների, խեցեղենի վրա առկա պատկերների վրա: Վերջիններս, հարկ է նշել, ի վիճակի չեն լիարժեք ներկայացնելու տվյալ տարածաշրջանի մարդաբանական կազմի իրական պատկերը, քանի որ դրանք, սովորաբար, աստվածների, արքաների եւ այլ բարձրաստիճան անձանց պատկերներ են, այսինքն, պետք է ներկայացնեին բնակչության բացարձակ փոքրամասնությունը: Շատ ավելի արժանահավատ տեղեկատվություն կարող են պարունակել թաղումները, որոնք, ինչպես նշվեց վերը, այնքան էլ մեծաքանակ չեն: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս փոքրածավալ տվյալները հնարավորություն են ընձեռում հանգելու համապատասխան եզրակացությունների, վերականգնելու քննարկվող մեծ ժամանակահատվածի տարբեր փուլերում տիրող մարդաբանական իրավիճակը:
Առաջավոր Ասիայում արմենոիդ մարդաբանական տիպի ներկայության եւ տարածվածության խնդիրը քննարկվել է անցյալի եւ ներկայի մի շարք մասնագետների կողմից (Coon, 1939; Herrlich, 1937; Angel, 1953; Field, 1961; Phillips, 1965; Ferembach, 1966; Mellaart, 1966; 1975; Arensburg, 1973; Childe, 1973; եւ այլն): Ուսումնասիրություններն ընդգրկում են շատ լայն աշխարհագրական արեալ՝ արեւմտյան Եվրոպայից մինչեւ Հնդկաստան եւ Կենտրոնական Ասիա, հարավային Ռուսաստանից՝ Եգիպտոս եւ Պարսից ծոց: Առայժմ վերոհիշյալ տարածքում արմենոիդ մարդաբանական տիպի տեղայնացման եւ տեղաշարժերի խնդիրները ինչպես հարկն է չեն ամփոփվել: Այս ուղղությամբ կարեւոր ներդրում ունի Բ. Մոյշեսոնը, որի աշխատությունը առաջին փորձն է խնդրի հետազոտության հիմնասյուները նախանշելու ուղղությամբ (Moisheson, 2001):
Արմենոիդ տիպը ներկայացնող վաղագույն վկայությունները հայտնաբերվել են հարավային եւ կենտրոնական Միջագետքում: Արդեն մոտավորապես մ.թ.ա. 6000թ, սահմաններում արմենոիդները առկա են կենտրոնական Միջագետքի Սամարրա հնավայրում: Ավելի ուշ, մ.թ.ա. IV հազ. վերջերին - III հազ. սկզբներին հայտնվում են շումերական բարձրաքանդակները եւ արձանիկները, որոնք, որպես կանոն, պատկերում են արմենոիդների: Կարեւոր է նշել, որ այս տիպը Շումերի շատ քաղաքներում, մասնավորապես, Ուրուկում, միակն է՝ նախքան Աքքադի պետության կազմավորումը (մ.թ.ա. 2350 թ.): Իսկ շումերական Քիշ քաղաքի դամբարաններում արմենոիդները կազմում են գանգերի ընդհանուր քանակի 10-20 տոկոսը (Ferembach, 1966: 160ff.). նյութերի անբավարար պահպանվածության պատճառով շատ դեպքերում դրանք դժվար են վերականգնվում: Հարեւան Էլամում արմենոիդների հետքերը շարունակվեցին բավական երկար:
Արմենոիդները լավ վկայված են Փոքր Ասիայում եւ Հյուսիսային Սիրիայում: Հարավ-արեւմտյան Փոքր Ասիայի Հաջիլար կոչվող մշակույթին պատկանող նյութերում՝ մ.թ.ա. 6000թ. սահմաններում: Անգլիացի հայտնի հնագետ Ջ. Մելլաարտը նշում է, որ այստեղից հայտնաբերված դեմքերը բնորոշվում են խոշոր, տպավորիչ քթով եւ ունքերով (Mellaart, 1975: 118f.,149ff.): Կենտրոնական Փոքր Ասիայի՝ մ.թ.ա. III հազ. վերջերով - II հազ. սկզբներով թվագրվող Ալաջահյոյուք խոշոր հնավայրի նյութերը նույնպես պարունակում են բացառապես արմենոիդներ (Mellaart, 1966):
Հյուսիսային Սիրիայի առնվազն երկու խոշոր հնավայրերը նույնպես արձանագրել են արմենոիդների լուրջ ներկայություն՝ Ամուքը եւ Թել Բրաքը (Moisheson, 2001: 9):
Քանաանում արմենոիդները շատ լավ վկայված են Գասուլ-Բեերշեվայի մշակույթին պատկանող հուշարձաններում՝ մ.թ.ա. 5000-4000թթ. (տես վերը):
Առաջավոր Ասիայից դուրս արմենոիդների աշխարհագրական ընդգրկումը չափազանց լայն է: Մ.թ.ա. III հազ. կեսերին Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, Հյուսիսային Իտալիայում, Գերմանիայում եւ Անգլիայում հայտնված այսպես կոչված “Beakers” մշակույթի կրողները նույնպես արմենոիդ էին (Coon, 1939; Childe, 1973): Սրանց հետ ուղղակիորեն կապված է, այսպես կոչված, «կատակոմբային մշակույթը», որը տարածվում էր Սեւ ծովից եւ Կովկասյան լեռներից հյուսիս (Moisheson, 2001: 11): «Կատակոմբային» մշակույթի կրողների գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը գանգի արհեստական ձեւափոխման պրակտիկան էր, որի մասին առաջին անգամ հիշատակել է մ.թ.ա. Vդ. հույն բժիշկ Հիպոկրատը (Hippocrates, 1939): Նրա կարծիքով, դա արվում էր, որպեսզի գլխին ազնվական ձեւ տրվի: Բ. Մոյշեսոնի ենթադրությամբ (Moisheson, 2001: 12), գանգը ձեւափոխվում էր էլ ավելի ընդգծելու համար դրա արմենոիդ տիպը, այսինքն՝ խիստ թեք ճակատ եւ ուղղահայաց ծոծրակ:
Գանգի ձեւափոխման պրակտիկան արձանագրված է նույնիսկ Կենտրոնական Ասիայում՝ հնդեվրոպական ծագում ունեցող սարմատների, թոխարների, սկյութների եւ քուշանների եւ հոների մոտ (Phillips, 1965: 126):
Անհրաժեշտ է նշել, որ գանգի ձեւափոխման ամենավաղ պըրակտիկան վկայված է Քանաանում (Յերիխոն - մոտ. մ. թ. ա. 9000թ.) եւ Կիպրոսում (Կիրոկիտիա - մոտ. մ.թ.ա. 7000թ. - պեղումների նյութերը տես Dikaios, 1953) (Angel, 1953): Եվ որ ամենակարեւորն է, Պաղեստինի վաղ նատուֆյան մշակույթից հայտնի թաղումներում պարունակվող գանգերի շուրջ 16 տոկոսը արմենոիդ-կլորագլուխ է: Այս շրջանից ավելի հյուսիս եւ հարավ գրեթե համատարած ոչ արմենոիդներ-երկարագլուխներ են (Arensburg, 1973; Arensburg, Hershkowitz, 1988 [հղվում է ըստ Moisheson, 2001: 13f.]):, իսկ Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ միայն երկարագլուխներ (Ferembach, 1978: 26):
Հայաստանի Հանրապետությունում կատարված մարդաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բրոնզեդարում այս տարածքը մարդաբանական առումով իրենից ներկայացնում էր առնվազն երկու տիպերի հանդիպավայր: Այստեղ ներկայացված էին ինչպես կլորագլուխ (արմենոիդ), այնպես էլ երկարագլուխ տիպերը (այդ ուսումնասիրությունների հանրագումարը տես ԾՍՐՑփяվ, 2001: 22րսս.): Այսպես, Շենգավիթում, Ցամաքաբերդում, Լճաշենում, Վերին եւ Ներքին Գետաշեններում, Արթիկում եւ այլուր ներկայացված է արմենոիդ տիպը: Իսկ Հոռոմում, նաեւ՝ Վրաստանի մի շարք հնավայրերում (Սամտավրո, Մցխեթի եւ այլն) գերիշխում է երկարագլուխ տիպը:
Վերը հղված ուսումնասիրությունների հիման վրա կարելի է կատարել հետեւյալ եզրակացությունները: Արդեն սկսած մոտավորապես մ.թ.ա. VII հազ., Առաջավոր Ասիայի տարբեր շրջաններում սկսում են տարածվել արմենոիդ մարդաբանական տիպը ներկայացնող ցեղեր: Իսկ մ.թ.ա.III հազ. ընթացքում նրանք ծավալվում են դեպի Հարավային Ռուսաստան, Կենտրոնական եւ Արեւմտյան Եվրոպա ու Կենտրոնական Ասիա: Այն կարծիքը, թե արմենոիդների տարածման ելակետը Պաղեստինն էր (Moisheson, 2001: 8ff.), կարծում ենք, բավարար հիմնավորում չունի, քանի որ դրանում ընդգրկված չեն Հայկական լեռնաշխարհի մեծագույն մասի համապատասխան նյութերը: Այնուամենայնիվ, արմենոիդների տարածման մեծ արեալը ինքնին արդեն կարեւոր ներդրում է սույն խնդրի ուսումնասիրության ասպարեզում:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Մ. Թ. Ա. II ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿԻ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ
ԴԵՊԻ ՍԻՐԻԱ ԵՎ ՔԱՆԱԱՆ
Քաղաքական իրավիճակը Հյուսիսային Միջագետքում, Սիրիայում եւ Քանաանում
Մ.թ.ա. III հազ. վերջին քառորդում Միջագետքում կազմավորված Աքքադի թագավորությունը ավելի քան մեկ դար «համաշխարհային պետություն» էր, որը տարածվում էր Զագրոսի լեռներից մինչեւ Միջերկրական ծովափ, Հայկական Տավրոսից մինչեւ Պարսից ծոց: Սակայն մ. թ. ա. XXIIդ. այս լայնածավալ տերությունը ընկավ հյուսիսից արշավող լեռնաբնակ կուտիական ցեղերի հարվածների տակ: Վերջիններս նվաճեցին Միջագետքն ու տիրեցին այն մոտավորապես մեկ դար: Աքքադի անկումը Առաջավոր Ասիայում սկսված համատարած ճգնաժամի դրսեւորումներից մեկն էր: Այս նույն շրջանում տրոհվեց Եգիպտոսի Հին թագավորությունը: Ամենուրեք Առաջավոր Ասիայում նկատվում էին վայրընթաց զարգացման միտումներ, որոնց հիմնական առանձնահատկություններից մեկը ժողովուրդների շարժունակության աճն էր: Աղբյուրները վկայում են ժողովուրդների խոշոր եւ մանր տեղաշարժերի օգտին:
Կուտիները ի վիճակի չեղան ստեղծելու հզոր կենտրոնացված պետականություն: Միջագետքի տարբեր շրջաններում շարունակում էին գոյատեւել մի շարք տեղական իշխանություններ, որոնք ինքնուրույն էին իրենց ներքին գործերում ու սահմանափակվում էին կուտիներին հարկ առաքելով: Դրանց շարքում առանձնանում էր Հարավային Միջագետքի Ուրը, որտեղ մ.թ.ա. XXIդ. վերջերին ձեւավորված III դինաստիայի պետությունը շուտով կարողացավ վտարել կուտիներին եւ միավորել Միջագետքը: Միջագետքի հյուսիսում գտնվող խուրրիական իշխանությունները միայն մասամբ ընկան Ուրի տիրապետության տակ՝ Կարախարը, Սիմուրրումը եւ Ուրբիլումը (ժաման. Ըրբիլ՝ Քրդստանում): Միայն Ուրկեշը դուրս մնաց Ուրի ազդեցության ոլորտից (Wilhelm, 1989: 10):
Մ.թ.ա. XXդ. կեսերին Ուրի պետությունը անկում ապրեց՝ գլխավորապես Սիրիայի տափաստաններից դեպի Միջագետք տեղաշարժվող սեմական ծագման ամորեական ցեղերի հարվածների հետեւանքով: Ամորեացիները հաստատվեցին Միջագետքում՝ այստեղ ստեղծելով մեծաքանակ մանր իշխանություններ՝ Աշշուրը, Առապխան, Մարին, Կարանան, Նինվեն, Արբաիլուն (= Ուրբիլում) եւ այլն: Մ.թ.ա. XIXդ. երկրորդ կեսին սկսվեց Աշշուրի, միաժամանակ նաեւ՝ Մարիի ռազմաքաղաքական վերելքը:
Աշշուրի արքա Շամշիադադ I-ին հաջողվեց նվաճել Հյուսիսային Միջագետքը եւ ստեղծել խոշոր պետություն, որը տարածվում էր Եփրատից մինչեւ Զագրոսի լեռները (Wilhelm, 1989: 14f.): Սակայն նրա որդի Իշմեդագանի օրոք տերությունը փլուզվեց եւ կախման մեջ ընկավ հարավային հարեւան Բաբելոնից: Աշշուրի տարածքը տրոհվեց մեծ քանակությամբ մանր իշխանությունների, որոնք գերազանցապես խուրրիական էին՝ Բուրունդումը, Խաբուրատումը, Ազուխինումը, Մարդամանը եւ այլն:
Մոտավորապես նույնն էր իրավիճակը Հյուսիսային Սիրիայում: Այստեղ առավել հզորը Յամխադի թագավորությունն էր (= Հալեպ), որը կարողացավ ետ մղել Շամշիադադ I-ի փորձերը նվաճելու այն եւ պահպանեց իր տարածքը: Յամխադից բացի, այստեղ կարեւոր դեր ունեին Կարքեմիշը, Ուրշումը, ասսումը եւ Ալալախը (Wilhelm, 1989: 15): Դատելով այս եւ քիչ ավելի ուշ շրջանի աղբյուրներից (տես հաջորդ բաժինը)՝ Հյուսիսային Սիրիայի իշխանությունները համեմատաբար փոքր էին, սակայն միաժամանակ ինքնուրույն, որի պատճառը պետք է տեսնել առաջին հերթին հզոր հարեւանների բացակայության մեջ: Բնակչությունը այստեղ հիմնականում ամորեական էր, սակայն խուրրիների տեսակարար կշիռը բարձր էր, որոնք, որպես կանոն, կազմում էին իշխող վերնախավը: Այստեղ միասնական պետականության ձեւավորման գործընթացը զգալիորեն խթանվեց մ.թ.ա.XVIդ. կեսերին, կապված Փոքր Ասիայում ստեղծված խեթական թագավորության արքաներ Խաթթուսիլի I-ի եւ Մուրսիլի I-ի հաջորդական հարձակումների հետ (Otten, 1958; Imparati - Saporetti, 1965; Kempinski and Košak, 1982): Այս շրջանում էլ աստիճանաբար հայտնվեց խուրրիական Միտաննի հզոր պետությունը (ԸՉպՑՌրяվ, 1984: 34րսս.; Wilhelm, 1989: 22ff.; KՖhne, 1999):
Քաղաքական իրավիճակը Քանաանում մ.թ.ա. III հազ. վերջերին - II հազ. սկզբներին բնորոշվում էր նախորդ փուլում սկսված տեւական «խավար դարաշրջանի» ավարտով: Նկատվում էր վերադարձ դեպի քաղաքային կյանք, աճեց քաղաքների թիվը, որոնց մի մասը բավական խոշոր էր: Հնագիտական տվյալները թույլ են տալիս բացահայտելու շուրջ 130 խոշոր բնակավայրեր, որտեղ ապրում էր առնվազն 106,000 մարդ (մեկ հա-ում՝ 250 մարդու հաշվարկով) (Dever, 1997: 287): Այս տվյալների հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ Քանաանում, ինչպեսեւ Սիրիայում, բուռն ծաղկում էր քաղաք-պետությունների ցանցը: Նշված ժամանակաշրջանի քաղաքական միավորների անվանումները չեն պահպանվել գրավոր աղբյուրներում, սակայն ընդհանուր պատկերը ինքնին պարզ է հնագիտական նյութերի ուսումնասիրության լույսի ներքո:
Քանաանի քաղաքական եւ տնտեսական վերելքը զգալիորեն կարելի է պայմանավորել Եգիպտոսի Միջին քագավորության հետ ունեցած աշխույժ տնտեսական հարաբերություններով:
Ամփոփելով քննարկվող տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակը եւ զարգացումները՝ անհրաժեշտ է արձանագրել հետեւյալը:
Միջին բրոնզեդարում (XVIII-XVIIդդ.) Հյուսիսային Միջագետքում, Սիրիայում եւ Քանաանում գրավոր աղբյուրներն ու հնագիտական նյութերը թույլ են տալիս բացահայտելու լուրջ քաղաքական տեղաշարժեր, որոնց հիմքում առաջին հերթին ընկած էին այստեղ համեմատաբար նոր հայտնված էթնիկական խմբերի շարժումները: Վերջիններիս աշխարհագրական ընդգրկման ծավալներն այսօր դժվար են բացահայտվում (բացառությամբ Բաբելոնում հաստատված կասսիտական ցեղերի), սակայն նույնիսկ աղբյուրների սակավությունը չի կարող ստվերել այս տեղաշարժերի քաղաքական հետեւանքների եւ հոգեւոր-մշակութային ազդեցության գնահատման հնարավորություները: Այս երեւույթը, անհրաժեշտ է նշել, հատկանշական էր նաեւ այլ տարածաշրջաններին: Ընդհանրապես միջին բրոնզեդարը ինչպես Հայկական Տավրոսից հարավ, այնպես էլ հյուսիս ու Արեւելյան Միջերկրականում բնորոշվում էր բնակչության շարժունակությամբ եւ քաղաքական անկայունությամբ: Այս ժամանակաշրջանի պետությունները հիմնականում տարածքով փոքր էին եւ նրանց կազմավորման ու անկման գործընթացը կարճատեւ էր:
Խուրրիները Միջագետքում, Սիրիայում եւ
հարակից շրջաններում
մ.թ.ա. III հազ. վերջերին - II հազ. սկզբներին
Խուրրիները պատկանում էին հին Առաջավոր Ասիայի այն ժողովուրդների թվին, որոնք կարեւորագույն դեր խաղացին այս տարածաշրջանի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքում: Խուրրիների առանձնահատկությունը առաջին հերթին պայմանավորված էր նաեւ այն հանգամանքով, որ նրանք, բացի իրենց նախնական բնակության վայրից (այդ մասին տես ստորեւ), մ. թ.ա. III-II հազ. լայնորեն տարածված էին Առաջավոր Ասիայի տարբեր շրջաններում՝ Սիրիայում, Պաղեստինում, Փոքր Ասիայում: Խուրրիները սերտ շփումների մեջ էին նշված երկրների ժողովուրդների հետ եւ յուրատեսակ կապող օղակ էին տարբեր քաղաքակրթությունների միջեւ:
Խուրրիական էթնոսի առաջին հետազոտողներից մեկը՝ Հ. Վինկլերը համարում էր, որ սրանք նույնն են, ինչ Աստվածաշնչում հիշատակվող hor կոչվող ժողովուրդը, եգիպտական աղբյուրների H3-rw-ը եւ հնդիրանական arya-ն (այսինքն արիացիները) (Winckler, 1907 apud O’Callaghan, 1948: 38): Հետագայում պարզվեց, որ խուրրիները հնդեվրոպական ժողովուրդ չէին (Speiser, 1941; Laroche, 1980; Wilhelm, 1989), այսինքն արիացիների հետ ազգակցական կապը հիմնազուրկ էր:
Միջագետքում եւ Սիրիայի հյուսիսում խուրրիների հայտնվելու ճշգրիտ ժամանակը առայժմ հնարավոր չէ որոշել: Հնագույն ժամանակներում, սովորաբար, որեւէ էթնիկական խմբի աստիճանական ներթափանցումը այլ տարածքներ գրավոր աղբյուրներում կարող է արտացոլվել դարեր անց, այն պահից միայն, երբ այդ նոր էթնոսը սկսում է որոշակի դեր խաղալ քաղաքական ասպարեզում: Նույնը պետք է ասել նաեւ խուրրիների ելակետի մասին: Մասնագիտական գրականությունում տարբեր կարծիքներ են հայտնվել խուրրիների նախնական ելակետի վերաբերյալ՝ մինչեւ Հյուսիսային Միջագետքում հաստատվելն ընկած ժամանակաշրջանը:
Է. Սփայզերը ենթադրում էր, որ խուրրիները Հյուսիսային Միջագետքի հնագույն բնակիչներն էին՝ կուտիների եւ լուլուբեյների հետ միասին (Speiser, 1930a): Հետագայում նա փոխեց իր կարծիքը, համարելով, որ խուրրիները Հյուսիսային Միջագետքում հայտնվել էին ինչ-որ այլ վայրից մ.թ.ա. II հազ. սկզբին կամ քիչ ավելի վաղ (Speiser, 1933: 25): Այնուամենայնիվ, հեղինակը ենթադրում էր, որ խուրրիները, էլամցիները եւ որոշ այլ առաջավորասիական ժողովուրդներ պատկանում էին «արմենոիդ» մարդաբանական տիպին, որի ժամանակակից դրսեւորումը պահպանվել է միայն Կովկասում (Speiser, 1930a: 174):
Խուրրիների տեղայնացման խնդրի յուրահատուկ լուծում առաջարկեց Ա. Ունգնադը (Ungnad, 1936: 134ff.): Նրա կարծիքով, խուրրիները նույնն էին, ինչ Միջագետքի մ.թ.ա. III-I հազ. սեպագիր տեքստերում կանոնավոր հիշատակվող Սուբարտուի (Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արեւմուտք) բնակիչները, երկիր, որի կենտրոնական մասը գտնվում էր Խաբուրի վերին հոսանքների շրջանում՝ հայտնի Թել Խալաֆ անվանումը կրող հնավայրի մոտ: Այս էթնոմշակութային համալիրը տարածվում էր արեւմուտքում Կապադովկիա եւ Միջերկրական ծով, արեւելքում՝ իրանական սահման, հյուսիսում՝ Հայաստանի խորքերը: Նա նշում էր, որ այս տարածքի բնակչությունը մարդաբանական առումով նույնն էր, ինչ նկատելի էր նույնիսկ XXդ.: «Խուրրի» տերմինը հեղինակը բացատրում էր որպես «միություն, խումբ, դաշնակից», այսինքն, սրա տակ չէր տեսնում էթնիկական դրսեւորում: Խուրրի-սուբարիները, այսպիսով, տեղի հնագույն բնակչությունն էին առնվազն Թել Խալաֆի ժամանակներից (մ.թ.ա. V հազ.): Ա. Ունգնադի այս տեսակետը ըստ էության համահունչ էր Է. Սփայզերի կարծիքին (տես վերը):
Հարկ է նշել, որ չնայած հետագայում Ա. Ունգնադի տեսությունը մերժվեց, սակայն այն պարունակում է գիտական տարրեր եւ արժանի է էլ ավելի խոր քննարկման արդի մասնագետներին հասու սկզբնաղբյուրների լույսի ներքո: Միաժամանակ անհրաժեշտ է արձանագրել, որ խուրրիագետները գրեթե միահամուռ կարծում են, որ խուրրիները կազմել են բրոնզեդարյան Հայկական լեռնաշխարհի կամ գոնե դրա մի մասի բնակչությունը, այսինքն ինչ-որ չափով համակարծիք են վերոհիշյալ հեղինակի հետ (տես վերը՝ Գլուխ Առաջին. «Կուր-Արաքսյան մշակույթը» ենթագլուխը):
Ա. Ունգնադի կարծիքը խուրրիների եւ սուբարցիների նույնության մասին մերժվեց Ի. Գելբի կողմից (Gelb, 1944: 12ff.): Վերջինս համարում էր, որ սրանք տարբեր ժողովուրդներ էին եւ խուրրիները եկվորներ էին: Մ.թ.ա. 1700թ. մոտերքում խուրրիները ծավալուն տեղաշարժ կատարեցին Վանա լճի եւ Զագրոսի լեռների միջեւ ընկած շրջանից եւ մուտք գործեցին Ասորեստան ու Բաբելոն, իսկ նրանց որոշ մասը նույնիսկ հասավ Եգիպտոս (Gelb, 1944: 70):
Ըստ էության, Ի. Գելբը խուրրիներին համարում էր Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջանների բնակիչներ, որոնց տեղաշարժերը հասնում էին ընդհուպ մինչեւ Եգիպտոս:
Գերմանացի հայտնի սեպագրագետ Ա. Կամմենհուբերի կարծիքով (Kammenhuber, 1977: 214), խուրրիները նախապես բնակվել են Կասպից ծովի արեւելքում, հարավ-արեւելքում, այնուհետեւ, արդեն մ.թ.ա. III հազ. կեսերից սկսել են ներթափանցել դեպի Հյուսիսային Միջագետք:
Օ. Գըրնիի կարծիքով (Gurney, 1990: 106), խուրրիների նախնական բնակության վայրը Կասպից ծովին հարավից հարող շրջաններն էին, որտեղից նրանք սկսեցին իրենց տեղաշարժերը դեպի Միջագետք մ.թ.ա. 2300թ. մոտերքում: Նույնպիսի՝ արեւելքից արեւմուտք տեղաշարժի ուղղություն էր ենթադրում Բ.Հրոուդան (Hrouda, 1971: 21):
Վերոհիշյալ կարծիքները, անկախ առանձին տարբերություններից, մոտավորապես նշում են միեւնույն տարածաշրջանը: Նկատի ունենալով մ.թ.ա. XXIV-XXIIդդ. խուրրիների առաջին հիշատակությունները Հյուսիսային Միջագետքում եւ դրան հարող շրջաններում (այս մասին տես ստորեւ), ինչպես նաեւ խուրրիերենի ու արեւելակովկասյան՝ դաղստանյան լեզուների միջեւ առկա ազգացական կապի հանգամանքը (Diakonoff, 1971; ԺՖяՍՏվՏՉ, 1978: 25րսս.), կարելի է համաձայնվել այն մասնագետների հետ, ովքեր այս էթնիկական խումբը առնչում են Հայկական լեռնաշխարհի հետ: Մի շարք մասնագետներ խուրրիների նախնական բնակության վայր են դիտում այսօրվա Հայաստանի տարածքը, իսկ շարժումների ուղղությունը՝ հյուսիսից հարավ (Friedrich, 1969: 1; Diakonoff, 1982: 95րս., 104 տՐՌՎ.60; 1984: 7; Steiner, 1992: 33; Steinkeller, 1998: 96): Պ. Շտայնկելլերի կարծիքով (idem), Աքքադի արքա Նարամսինի (մ.թ.ա. XXIIIդ.) մի տեքստում հիշատակվող «Վերին երկրները» պետք է լինեին խուրրիական իշխանություններ եւ տեղադրվեին հարավային Հայաստանում՝ Սուբարտուից անմիջապես հյուսիս:
Հարկ է նշել, որ այսօր էլ արեւմտյան հնագետների աշխատություններում գերիշխում է այն տեսակետը, որ Հայկական լեռնաշխարհի վաղ բրոնզեդարյան Կուր-Արաքսյան մշակույթի կրողները խուրրիներն են եղել (Burney and Lang, 1971: 44ff.; Burney, 1978: 132; Diakonoff, 1984: 9f.; ղՈփՌՍяվ, 1985: 6; Greppin, 1991: 720; այս մասին ավելի ընդարձակ տե’ս Գլուխ Առաջին): Վերջին երկու տասնամյակներում այդ տեսակետը հանդիպեց լուրջ առարկությունների եւ զգալի թվով մասնագետներ հակվեցին Կուր-Արաքսում տեսնելու նաեւ հնդեվրոպացիների (Winn, 1981; Yakar, 1981; Gamkrelidze and Ivanov, 1985; ԸՐպՔяվ, 1988; Burney, 1993):
Հայկական լեռնաշխարհի վաղ բրոնզեդարյան բնակչության էթնիկական պատկանելության առնչությամբ անհրաժեշտ է արձանագրել հետեւյալը: Մեր կարծիքով, մեթոդաբանորեն սխալ է Հայկական լեռնաշխարհի նման ընդարձակ, ընդ որում աշխարհագրական-ռելիեֆային պայմանների մեծ հակապատկերներ դրսեւորող տարածքի համար ենթադրել միաէթնիկ կազմ միայն հնագիտական մշակույթի նույնության հիմքի վրա: Հնդեվրոպացիների եւ խուրրիների համակեցության օրինակները շատ են հենց թեկուզ Միջագետքում (խուրրիներ եւ արիացիներ, տես ստորեւ), Փոքր Ասիայում (խուրրիներ եւ խեթեր), Կիցցուվատնա-Կիլիկիայում (խուրրիներ եւ լուվիացիներ): Հայկական լեռնաշխարհի հարավում եւ արեւմուտքում մ.թ.ա. XV-XIIIդդ. բազմաթիվ են խուրրիական անձնանունները եւ դիցանունները: Կարելի է հիշատակել մ.թ.ա. XIIIդ. Իսուվայի թագավորության (= հայկ. Ծոփք) խուրրիական արքայատոհմը (Klengel, 1968; Քոսյան, 1997: 178-179), մ.թ. ա. XIVդ. Իսուվայի հարեւան Ալզիի (= հայկ. Աղձնիք) արքայի խուրրիական Antaratal անունը (Laroche, 1966: 33 N.83), Իսուվայի տարածքում գտնվող Նիխ(ի)րիյա քաղաքում երկրպագվող խուրրիական Շավուշկա աստվածուհու անունը (Քոսյան, 2004: 74) եւ այլն (այդ իրավիճակն արտացոլող փաստական տվյալները տե’ս Գլուխ 3. «Խուրրիները եւ հայերը»): Դրանք վկայում են այստեղ, հնդեվրոպացիների եւ խուրրիական էթնիկական տարրերի առկայության օգտին: Եվ, որպես կանոն, առայժմ հնագետներին չի հաջողվել հստակ տարբերակում մտցնել նշված շրջաններում խուրրիական եւ այլ մշակույթների միջեւ:
Խուրրիների առաջին հիշատակությունները միջագետքյան սեպագիր տեքստերում գալիս են Աքքադի պետության շրջանից (մ.թ.ա. XXIV-XXIIIդդ.): Դա Հյուսիսային Միջագետքի Ուրկեշ (ժաման. Թել Մոզան՝ թուրք-սիրիական սահմանի վրա) եւ Նավար քաղաքների կառավարիչ Ատալշենի (Atal-šen)՝ աքքադերեն լեզվով գրված տեքստն է (ղՈփՌՍяվ, 1985: 6; Salvini, 1998: 105f.): Մեկ այլ տեքստում, որ պատկանում է Աքքադի արքա Նարամսինին, հիշատակվում է Ազուխիննում քաղաքի (Ստորին Զաբ գետի շրջանում) կառավարիչ Տախիշատիլիին (Tahišatili) (Lambert, 1982; Salvini, 1998: 7ff.), իսկ մյուսում, որը կազմված է շատ ավելի ուշ շրջանում, սակայն վերաբերում է այս նույն ժամանակաշրջանի իրադարձություններին եւ միեւնույն տարածքին, հանդես է գալիս Սիմուրրում քաղաքի կառավարիչ Պուտտիմատալը (Puttim-atal)(Grayson/Sollberger, 1976; Salvini, 1998: 102f.): Նիպպուրից հայտնաբերված մի աքքադերեն տեքստ հիշատակում է Շեխրինէվրիին (Šehrin-ewri): Այս բոլոր անունները հստակ խուրրիական են:
Խուրրիական կառավարիչների անունները բավական հաճախ հանդիպում են նաեւ կուտիական տիրապետության եւ Ուրի III դինաստիայի ժամանակաշրջանի տեքստերում (մ.թ.ա. XXII-XXդդ.): Հայտնի է Ուրկեշի կառավարիչ Տիշատալը (Tiš-atal)(Parrot, Nougayrol, 1948: 1ff.; Salvini, 1998: 106ff.), որը հիշատակվում է իր իսկ կազմած խուրրիերեն տեքստում: Նա հստակ թվագրվում է Ուրի III դինաստիայի նախավերջին արքա Շու-Սուենի դարաշրջանով, այն է մ.թ.ա. 1970-ական թվականներ: Մեկ այլը՝ Տիշատալը հայտնի է իր կնիքից. նա Կարախար (Karahar) քաղաքի (Դիյալա գետի ակունքների մոտ) կառավարիչն էր:
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:40   #163
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

Հյուսիսային Միջագետքի հայտնի Նուզի քաղաք-պետության արխիվի ընդարձակ անվանաբանական նյութերը՝ ըստ լեզվական պատկանելության (O’Callaghan, 1948: 53), տալիս են հետեւյալ պատկերը՝ խուրրիական -1500, աքքադական - 631, շումերական - 23, կասսիտական (հնդարիական) - 53, ընդհանուր հնդեվրոպական - 27, անհայտ ստուգաբանություն ունեցող - 754:
Այս թվերից պարզ երեւում է, որ Նուզիի բնակչության գերակշիռ մասը խուրրիներ էին: Եվ եթե հաշվի առնենք նաեւ կասսիտական եւ հնդեվրոպական ծագման անունների (չհաշված դեռեւս չստուգաբանված անունների մեծ քանակությունը) առկայությունը, ապա կարելի է միանշանակ եզրակացնել, որ խուրրիները եւ հնդեվրոպացիները Հյուսիսային Միջագետքի առնվազն մեկ շրջանում վճռորոշ նշանակություն ունեցող էթնիկական խմբերն էին:
Մ.թ.ա. XIXդ. կապադովկիական սեպագիր տեքստերից հայտնի է Մա’ամա իշխանության խուրրի կառավարիչ Անումխիրբին (Anum-hirbi): Այս քաղաքը գտնվում էր ժաման. Մարաշի շրջանում՝ թուրք-սիրիական սահմանից ոչ հեռու:
Խուրրիական անձնանունների հիշատակությունները կարելի է շարունակել, եւ այս հանգամանքը թույլ է տալիս վստահորեն ենթադրելու խուրրիական էթնոսի լուրջ ներկայություն Հյուսիսային Միջագետքում մ.թ.ա. XXIV-XXդդ. ընթացքում: Ընդ որում խուրրիների զբաղեցրած տարածքը հստակորեն ընդգրկում է Սիրիայի հյուսիսից Հյուսիսային Միջագետքով ընդհուպ մինչեւ Զագրոսի լեռներն ընկած ընդարձակ լեռնային եւ նախալեռնային շրջանները: Խուրրիների ներկայությունը ծայր արեւմուտքում հասնում էր մինչեւ Ալալախ՝ Օրոնտես գետի հոսանքների շրջանը: Կարեւոր է նշել, որ Ալալախի VII շերտից (մ.թ.ա.XVIIդ. - մոտ. 1560թ.) հայտնաբերված տեքստերում վկայված անձնանունների շուրջ կեսը խուրրիական են (Wilhelm, 1989: 13): Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ խուրրիները բնակվում էին Հայկական Տավրոսի ողջ երկայնքով՝ Հայկական լեռնաշխարհի եւ սիրիա-միջագետքյան տարածաշրջանի սահմանային գոտում:
Մ.թ.ա. XXդ. երկրորդ կեսից, երբ Ուրի III դինաստիայի անկման շրջանում Սիրիայից Միջագետք մուտք գործեցին ամորեական կիսաքոչվոր ցեղերը, խուրրիական իշխանությունները շարունակեցին գոյատեւել: Հյուսիսային Միջագետքում հիմնադրված Աշշուրի պետությունը միայն մի կարճ ժամանակահատվածում կարողացավ որոշ ազդեցություն հաստատել այս իշխանությունների նկատմամբ: Աշշուրի հզորության հիմնադիր Շամշիադադ I-ի որդու՝ Իշմեդագանի օրոք հիշատակվում են մեծաքանակ խուրրիական իշխանություններ՝ Բուրունդումը (կառավարիչ Ատալշեննի [Atal-šenni]), Էլախուտը (կառավարիչ Շուքրում-թեշուպ [Šukrum-Teššup]) եւ այլք (Kupper, 1978): Այս նույն ժամանակաշրջանում Սիրիայում՝ Եփրատից արեւմուտք խուրրիական իշխանությունները զգալի դեր ունեին: Դրանցից էին Ուրսումը եւ Խասսումը, որոնց կառավարիչների անունները հստակ խուրրիական են՝ Շեննամ (Šennam) եւ Անիշխուրբի (Anišhurbi) (Kammenhuber, 1977; Wilhelm, 1989: 15):
Խուրրիների զանգվածային տարածումը Միջագետքից արեւմուտք, ընդհուպ մինչեւ Միջերկրական ծով եւ հարավ՝ դեպի Քանաան, անվիճելիորեն պետք է տեղ գտներ Աշշուրի թագավորության անկման ժամանակներում (մ.թ.ա. XVIIIդ. վերջ - XVIIդ. սկիզբ): Սակայն կան որոշ հավաստի տվյալներ, որոնք թույլ են տալիս ենթադրելու Հյուսիսային Սիրիայում դրանից շատ ավելի վաղ խուրրիների նկատելի գոյության մասին: Մասնավորապես, վերին աստիճանի հատկանշական է Էբլայի (ժաման. Հալեպի շրջանում) դիցարանում խուրրիական կարեւոր աստվածություններից մեկի՝ Աշտաբիի (Aštabi) (ռազմի աստված) հիշատակությունը (Pettinato, 1981: 251): Հետագայում իտալացի սեպագրագետ Ա. Արկին Էբլայի դիցարանում հայտնաբերեց մի ամբողջ խումբ խուրրիական աստվածներ՝ Կուրա (Kura)(քաղաքի հովանավոր, գլխավոր աստվածը), Ադամմա (Adamma), Ամմարիգու (Ammarigu), Իշխարա (Išhara), Իդակուլ (Idakul) (Archi, 1992: 7): Օտար, այն էլ ոչ սեմական աստվածների պաշտամունքը ինքնին արդեն ենթադրում էր այդ էթնոսի առկայությունը: Թերեւս, կարելի է պնդել, որ Էբլա քաղաքը կառավարվում էր խուրրիական ծագում ունեցող դինաստիայի կողմից, քանի որ քաղաքի հովանավոր աստվածը խուրրիական էր:
Մ.թ.ա. II հազ. առաջին կեսին Հյուսիսային Միջագետքից խուրրիների զգալի զանգվածի՝ Քանաան գաղթելու նյութական ապացույց պետք է դիտել այսպես կոչված «խաբուրյան խեցեղենի» լայն տարածվածությունը Քանաանի շատ հնավայրերում (Zertal, 1996: 74f.):
Մասնագետների շրջանում կան որոշ թերահավատ կարծիքներ վերոհիշյալ ուղղություններով խուրրիների տեղաշարժերի առնչությամբ (Kammenhuber, 1977: 129ff.), սակայն առկա աղբյուրները բավական խոսուն նյութեր են պարունակում այս հարցում: Որպես ասվածի վառ օրինակ կարելի է վկայակոչել հյուսիսարեւմտյան Սիրիայում գտնվող Ուգարիտ պետության արխիվից պահպանված հատուկ անունները (Noth, 1942: 47ff.; O’Callaghan, 1948: 54): Ընդհանուր առմամբ շուրջ 600 անձնանունների 1/8 մասը կազմում են խուրրիական անունները: Ուգարիտից հարավ՝ Ամուրրուի (հետագայի Փյունիկիա) արքայատոհմի անդամների անունները հստակ խուրրիական են՝ Aziru, IR-Tešub, Umbi-Tešub, Bentešina, Šaušgamuwa:
Որպես կանոն, ցանկացած խոշոր քաղաքական միավորի անկում ուղեկցվում է գոյություն ունեցող տարածաշրջանային ռազմաքաղաքական, վարչական, տնտեսական եւ այլ կառույցների քայքայումով: Առաջացած տնտեսական խնդիրները խթանում են բնակչության շարժունակության աճը, որը եւ արտագաղթի աղբյուր է դառնում: Հաջորդ բաժնում բերվելիք նյութերը թույլ են տալիս ամրապնդելու խուրրիական ծավալման մասին մասնագետների առաջ քաշած ենթադրությունը (Wilhelm, 1989: 16; Bright, 1972: 62):
Քննարկվող ժամանակաշրջանից շուրջ երկու դար անց Սիրիայում եւ Քանաանում գրավոր աղբյուրները ամենուրեք հիշատակում են խուրրիական էթնոսի զգալի ներկայություն, որը կարող էր տեղ գտնել միայն նախորդող փուլում ընթացած տեղաշարժերի արդյունքում: Բանն այն է, որ մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ. նման տեղաշարժ դեպի կենտրոնական Սիրիա եւ Քանաան որեւէ կերպ հնարավոր չէ պատկերացնել Եգիպտոսի XVIII դինաստիայի փարավոնների ակտիվ նվաճողական քաղաքականության պայմաններում:
Խուրրիների եւ արիացիների եւս մեկ խոշոր տեղաշարժ է վկայված Հյուսիսային Միջագետքից եւ Հյուսիսային Սիրիայից դեպի հյուսիս-արեւմուտք: Մոտավորապես մ.թ.ա. XVIդ., Միտաննի պետության կազմավորման նախօրեին, սկսվեց նրանց տարածումը դեպի Արեւելյան Փոքր Ասիա եւ Կիցցուվատնա-Կիլիկիա: Այն հստակ թվագրվում է խեթական արքա Մուրսիլի I-ից հետո ընկած ժամանակաշրջանով (Խանտիլիս I-ի կառավարման օրոք): Հարձակումը այնքան հզոր էր, որ նրանց հաջողվեց նվաճել Խեթական պետության տարածքի մեծ մասը, բացի մայրաքաղաք Խաթթուսասից (Gurney, 1966: 3f.): Խուրրիները գերեցին նույնիսկ խեթական թագուհի Խարապսիլիսին եւ նրա որդիներին:
Փոքր Ասիայի տարբեր շրջաններում խուրրիները ստեղծեցին իշխանություններ, նրանց ազնվականներից շատերը հետագայում ռազմաքաղաքական բարձր դիրքեր զբաղեցրին Խեթական պետությունում: Իսկ մ.թ.ա. XVդ. խուրրիական ծագում ունեցող մի տոհմ կարողացավ հասնել արքայական իշխանության եւ հիմնադրեց նոր արքայատոհմ Խեթական պետությունում. մ.թ.ա. XV-XIIIդդ. խեթական արքայատոհմը խուրրիական էր: Արքայատոհմի անդամները կրում էին խուրրիական անուններ, այդ թվում՝ թագաժառանգը՝ նախքան արքա հռչակվելը: Այս շրջանում խեթական Փոքր Ասիայում քաղաքական, մշակութային եւ կրոնա-պաշտամունքային կյանքում մեծ էր խուրրիների ազդեցությունը (Gurney, 1966: 18f.; Wilhelm, 1989: 51):
Կիցցուվատնա-Կիլիկիայում, դատելով աղբյուրներից, խուրրիները էլ ավելի ամուր հաստատվեցին: Այստեղ խուրրիական (հնարավոր է, նաեւ՝ արիական) արքայատոհմը հիմնադրեց պետություն, որը սերտ դաշնակցային կապերի մեջ էր Միտաննիի հետ (Goetze, 1940: 75):
Խուրրիների միգրացիաների խնդիրը սերտորեն առնչվում է մեկ այլ էթնոսի նման շարժումներին (տե’ս ստորեւ):
Արիացիները Առաջավոր Ասիայում
Առաջավոր Ասիայում հնդիրանական ժողովուրդների հայտնվելու ժամանակի եւ աշխարհագրական տարածման խնդիրները հնդեվրոպաբանների աշխատություններում կարեւոր տեղ են զբաղեցնում: Այս հարցին նվիրված մեծաքանակ ուսումնասիրություններում (Renfrew, 1988; Mallory, 1989 [համապատասխան հղումներով]) քիչ թե շատ հստակ է հիմնականում այս լեզվախմբի կրողների այն հատվածի մեկնաբանությունը, որը վերաբերում է հնդիրանցիների՝ Հյուսիսային Հնդկաստանում հայտնվելուն, չնայած այստեղ էլ կան տարաձայնություններ այդ իրադարձության ճշգրիտ թվագրման հարցում (մ.թ.ա. XVIIդ. կամ XIII-XIIդդ.): Սակայն Հնդկաստանի եւ ժամանակակից Իրանի տարածքում հաստատված հնդիրանցիները այս լեզվախմբի միակ ներկայացուցիչները չէին, ովքեր բնակվել էին Առաջավոր Ասիայում կամ անցել էին այստեղով: Հնդիրանցիների մեկ այլ հատված վկայված է մ.թ.ա. II հազ. Առաջավոր Ասիայի մյուս տարածաշրջաններում՝ Միջագետքում, Սիրիայում, Փոքր Ասիայում, Քանաանում եւ Հայկական լեռնաշխարհում:
Վերջիններիս մասնագիտական գրականությունում տրվում են տարբեր անվանումներ՝ արիացիներ, հնդիրանցիներ, հնդարիացիներ: Այս տերմինը պայմանական է, քանի որ սրանց լեզվի վերաբերյալ առ այսօր հայտնի՝ հիմնականում անվանաբանական նյութերը թույլ չեն տալիս ճշգրտելու դրա տեղը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական լեզվախմբում: Մենք գերադասում ենք կիրառել «արիացիներ» տերմինը:
Այսպես, սեպագրական աղբյուրները (միջագետքյան, խեթական, Էլ Ամարնայի եգիպտական արխիվի, Ալալախի եւ այլ) պահպանել են մեծաքանակ հատուկ անուններ՝ անձնանուններ, դիցանուններ, ինչպես նաեւ հասարակ բառեր: Անձնանունների կրողները գերազանցապես տարբեր պետությունների արքաներ եւ ավելի մանր պետական կազմավորումների կառավարիչներ են եղել վերոհիշյալ տարածաշրջաններում (դրանց համահավաքը եւ հետազոտությունը տես Mironov, 1933; O’Callaghan, 1948: 56ff.; Kronasser, 1963: 141ff.; Mayrhofer, 1966; 1974): Արիացիների ներկայության խնդիրը Առաջավոր Ասիայում մ.թ.ա. II հազ. մասնագետների շրջանում տասնամյակներ շարունակ մեծ տարաձայնությունների առարկա է:
Դեռ Հ. Վինկլերը՝ խեթական մայրաքաղաքը պեղող առաջին հնագիտական արշավախմբի ղեկավարը, հակված էր ենթադրելու, որ Միտաննին առաջին արիական պետությունն է եղել (Winckler, 1910: 298ff.): Այս տեսակետը, քիչ ավելի չափավոր եւ անհամեմատ ավելի ընդարձակ լեզվական հիմնավորմամբ առկա է Մ. Մայրհոֆերի աշխատություններում (Mayrhofer, 1966; 1974): Վաղ շրջանի մասնագետների կարծիքով (Friedrich, 1928: 148; O’Callaghan, 1948: 68ff.) արիացիների զանգվածային տեղաշարժը սկզբում դեպի Հյուսիսային Միջագետք, այնուհետեւ՝ Սիրիա եւ Պաղեստին չէր կարող տեղի ունենալ մինչեւ մ.թ.ա. XVIIդ.:
Սակայն 1960-ական թվականներից սկսած Միտաննիում արիացիների դերի եւ ընդհանրապես նրանց ֆիզիկական ներկայության խնդիրները լուրջ քննադատության արժանացան մի շարք ուսումնասիրողների կողմից:
Ա. Կամմենհուբերի կարծիքով (Kammenhuber, 1961: 17f.), արիացիների եւ միտաննական խուրրիների լեզվամշակութային շփումները պետք է ընթանային ոչ թե Միտաննիում, այլ այդ պետության կազմավորումից (մ.թ.ա. XVIIIդ.) առաջ՝ Միջագետքին հարող լեռնային շրջաններում: Հետագայում նա որպես այդ արիական-խուրրիական սիմբիոզի գոյացման տարածք էր դիտում մ.թ.ա. III հազ. Անդրկովկասը (Kammenhuber, 1977: 220f.): Նա համարում էր, որ արիացի արքաները չեն կառավարել Միտաննիում: Արիական հատուկ անունների եւ հասարակ բառերի առկայությունը Միտաննիում եւ այլուր հետեւանք էր Հնդկաստանի ճանապարհին արիացիների եւ խուրրիների ունեցած շփումների. հենց այստեղ էլ խուրրիները արիացիներից սովորել էին մարտակառքի արվեստը: Սիրիայում եւ Քանաանում արիական անուններ կրող արքայիկները եւ այլ անձինք իրականում խուրրիներ էին, որոնց վրա դեռեւս զգացվում էր նախկինում արիացիների թողած ազդեցությունը:
Ըստ Ի. Դյակոնովի, 1) Միտաննիի արիացիներին վերագրվող անձնանունների, դիցանունների եւ հասարակ բառերի մի զգալի մասի արիական ստուգաբանությունները, ինչպես հարկն է, հիմնավորված չեն, 2) այդ հատուկ անունները եւ մյուս բառերը սեպագիր տեքստերում պահպանվել են որպես քարացած բառաձեւեր, որ վկայում է տվյալ պահին «արիերեն» լեզվի՝ խոսակցական չլինելու օգտին (ԺՖяՍՏվՏՉ, 1970: 41րսս.): Միտաննիի արիացիներին նա համարում էր ընդհանուր հնդարիական զանգվածից անջատված մի ճյուղ, որը կարող էր խուրրիների հետ փոխշփումներ ունենալ Ուրմիա լճի մերձակայքում՝ մ.թ.ա.II հազ. առաջին կեսին (նաեւ ԸՉպՑՌրяվ, 1984: 34րսս.; 2002: 19-22; ղՈփՌՍяվ, 1985: 8): Հնագիտական նյութերի հիման վրա որպես արիացիների ելակետ մի կողմից դեպի Հնդկաստան, մյուս կողմից՝ Հյուսիսային Միջագետք, Սիրիա եւ Քանաան Բ.Մոյշեսոնը նույնպես նշում է Ուրմիա լճի շրջանը (Moisheson, 2001: 133):
Հյուսիսային Միջագետքում արիացիների հայտնվելու ժամանակը մասնագետները հակված էին տեսնելու Միտաննիի կազմավորումից շատ ավելի վաղ (O’Callaghan, 1948: 69):
Արիացիների տեղաշարժերի ուղղություններն ունեն նաեւ բավական լավ հնագիտական հիմնավորում: Դեռ ժամանակին նկատվել էր Հնդկաստանում մ.թ.ա. II հազ. տարածված, այսպես կոչված, «վեդայական գունազարդ խեցեղենի» եւ «Ուրմիայի խեցեղենի» (մ.թ.ա. III հազ. վերջ - II հազ. սկիզբ) միջեւ եղած ակնառու կապը (հղվում է ըստ Moisheson, 2001: 132f.): Նույնատիպ խեցեղեն է հայտնաբերվել նաեւ ուշ բրոնզեդարյան Հյուսիսային Միջագետքում եւ Լեւանտում, այսինքն՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ այստեղ հիշատակվում են մեծաքանակ արիական անուններ: Մ.թ.ա. II հազ. վերջերին այս խեցեղենը առկա է Իսրայելի հարավում (Aharoni, 1982):
Վերոհիշյալ հետազոտություններից հետո անցած ժամանակաշրջանում տարբեր մասնագետներ կրկին անդրադարձան արիական խնդրին: Նախ՝ Մ. Մայրհոֆերը հանդես եկավ Ի.Դյակոնովի ժխտողական հոդվածի դեմ (տե’ս վերը): Նրա տեսակետը աջակցություն ստացավ ի դեմս Թ. Գամկրելիձեի եւ Վ. Իվանովի հիմնարար աշխատության: Վերջիններիս կարծիքով, Միտաննիում արիական բարբառը ոչ թե մահացած լեզու է եղել, այլ օգտագործվել է սոցիալական մի որոշակի խմբի կողմից (Gamkrelidze and Ivanov, 1985):
Վերջապես հարկ է նշել առաջատար խուրրիագետ-խեթագետ Գ. Վիլհելմի տեսակետը Միտաննիի արիացիների խնդրի մասին, որին համաձայն են Օ. Գըրնին, Կ. Կյունեն եւ մյուսները (Wilhelm, 1989: 17; 1995: 1246f.; Gurney, 1990: 106; KՖhne, 1999: 209f.): Նրա կարծիքով, դժվար է Միտաննիում, Խեթական տերությունում եւ այլուր հայտնվող արիական լեզվական ազդեցության հետքերը վերագրել միայն դարեր առաջ հեռավոր Անդրկովկասում կամ մի այլ վայրում խուրրիների եւ արիացիների միջեւ ընթացած շփումներին: Մանավանդ, որ արիական լեզվական նյութերը Միտաննիում հայտնվում են այստեղ խուրրիների վկայվելուց առնվազն 700 տարի հետո միայն, այն է՝ մ.թ.ա. 1500 թ. մոտերքում: Եթե խուրրիներն ու արիացիները բավական երկար են շփվել Անդրկովկասում եւ հետո՝ դարեր անց Միտաննիում առկա են արիական ազդեցության հետքեր, ապա հակառակը՝ խուրրիերենի հետքերը բացակայում են Հնդկաստանում: Այսինքն, կարելի է վստահորեն խոսել միակողմանի ազդեցության եւ Միտաննիում արիացիների ուշ հայտնվելու մասին: Ըստ հեղինակի, արիացիները պետք է Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններից՝ խուրրիական նոր խմբերի հետ միասին մ.թ.ա. XVII-XVIդդ. ներթափանցեին հետագայի Միտաննիի տարածք եւ կարեւոր դեր խաղային այդ պետության ձեւավորման գործում: Միտաննիում եւ այլուր բնակվող արիացիների խմբերը ավելի ուշ շրջանում ձուլվել են խուրրիների մեջ:
Ինչպես տեսնում ենք վերը հղված կարծիքներից, այսօր մասնագետները իրավացիորեն հակված են Առաջավոր Ասիայում «արիական» էթնիկական խմբի լեզվական հետքերը համարելու դրա կրողների ակտիվ ներկայության արդյունք, այլ ոչ ինչ-որ մի ժամանակ Անդրկովկասում կամ հյուսիս-արեւմտյան Իրանում խուրրիների եւ «արիացիների» միջեւ ընթացած շփումների հետեւանք: Որեւէ հիմք չկա ենթադրելու, որ դարեր առաջ Միջագետքից այդքան հեռու ընկած շրջաններում ընթացած շփումները կարող էին խուրրիների միջնորդավորմամբ գոյատեւել հատուկ անունների եւ այլ բառաձեւերի տեսքով Միջագետքում ու մյուս տարածքներում: Այսինքն, անհրաժեշտ է վստահորեն արձանագրել, որ «արիական» անուններ կրողները իրականում հենց արիացիներ էին, այլ ոչ խուրրիների մոտ ինչ-ինչ հեղինակություն վայելած արիացիների հիշատակը հարգելու միտումի արդյունք:
Հաջորդ հետեւությունը, որը խիստ կարեւոր է աշխատության առջեւ դրված խնդրի հետազոտության տեսանկյունից, խուրրիների եւ արիացիների սերտ կապն է: Առաջավոր Ասիայի բոլոր երկրներում, որքան որ թույլ են տալիս գրավոր աղբյուրները, այս երկու ժողովուրդները հիշատակվում են կողք կողքի: Կարելի է որոշակիորեն խոսել խուրրի-արիական համագործակցության մասին, մի բան, որ ենթադրում է նրանց միջեւ դարերի ընթացքում ձեւավորված լեզվա-մշակութային ու այլ ընդհանրություների առկայության օգտին:
Դատելով տարբեր բնույթի գրավոր աղբյուրներից՝ խուրրիները քանակապես գերազանցում էին արիացիներին, սակայն վերջիններս, շնորհիվ ռազմաքաղաքական ավելի բարձըր կազմակերպման մակարդակի, կազմում էին բնակչության վերնախավը ինչպես Միտաննիում, այնպես էլ սիրիական, պաղեստինյան եւ այլ մանր իշխանություններում (O’Callaghan, 1948: 64ff.; Kassis, 1965: 267):
Արիացիների ակտիվ դերը Միտաննիում, Սիրիայում եւ այլուր, բացի հատուկ անուններից, հառնում է նաեւ մասնագետների կողմից ընդունվող հետեւյալ իրողությունից: Խեթական մայրաքաղաք Խաթթուսասի պեղումների ընթացքում հայտնաբերված մի տեքստ («Կիկկուլիի տրակտատը» - Kammenhuber, 1961; Starke, 1995) իրենից ներկայացնում է ձիավարժության ձեռնարկ, որտեղ բոլոր մասնագիտական տերմինները բացատրվում են միայն հնդիրանական լեզուների հիման վրա: Հատկանշական է, որ նույն ժամանակներում (մ.թ.ա. XIVդ.) Հյուսիսային Միջագետքի խուրրիաբնակ Նուզի քաղաքից հայտնաբերված տեքստերում շատ են ձիերին վերաբերող արիական տերմինները (Mayrhofer, 1966: 17ff.; 1974: 29f.; Kammenhuber, 1968: 211f.): Խուրրիների կողմից կիրառվող ձիաբուծական տերմինների առկայությունը կարող է վկայել այս ասպարեզում արիացիների ունեցած հեղինակության օգտին: Արիացիները պետք է ձիաբուծության եւ դրա հետ անմիջականորեն առնչվող մարտակառքերի խոշոր մասնագետներ լինեին:
Վաղուց ի վեր Առաջավոր Ասիայում երկանիվ թեթեւ մարտակառքերի մուտքը ավանդաբար կապվում էր հնդեվրոպացիների, մասնավորապես արիացիների հետ: Առաջիններից մեկը գերմանացի հնագետ Գ.Հերմեսն էր, որի կարծիքով վերոհիշյալ տիպի մարտակառքը ստեղծվել էր Կովկասյան լեռներից հարավ՝ Արեւելյան Անատոլիայում (= Հայկական լեռնաշխարհ) (Hermes, 1935: 803ff.; 1936: 364ff.): Այս տեսակետը, աննշան վերապահումներով, ընդունում էր Ֆ.Հանչարը (Hancar, 1956: 472ff.): Հաշվի առնելով մարտակառքի եւ ձիաբուծության հետ կապված տերմինների արիական ծագումը՝ իրավացիորեն հենց արիացիներն էին համարվում մարտակառքի ստեղծողները (Potratz, 1939; O’Callaghan, 1948: 69):
Հետագայում ամերիկյան արեւելագետ Ռ.Դրյուսը, հենվելով նախորդ ուսումնասիրությունների, ինչպեսեւ հնդեվրոպացիների տեղաշարժերի եւ տարբեր տարածաշրջաններում (Միջագետք, Հունաստան, Փոքր Ասիա) երկանիվ մարտակառքի հայտնվելու ժամանակագրությանը, հանգեց այն եզրակացության, որ այդ տիպի մարտակառքի հայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն էր (Drews, 1988: 119ff.). որպես դրա վառ օրինակ, նա բերում է Լճաշենից հայտնաբերված հայտնի մարտակառքի օրինակը:
Առաջավոր Ասիայում երկանիվ մարտակառքի հայտնվելու առնչությամբ անհրաժեշտ է նշել անցյալի ուսումնասիրողների որոշ տեսակետներ: Այսպես, դեռ 1940-ական թվականներին նկատվել էր (O’Callaghan, 1948: 134), որ հին Եգիպտոսի XVIII դինաստիայի փարավոնների օրոք մարտակառքերը կամ կանոնավոր կերպով ներմուծվում էին դրսից (փարավոն Ամենհոտեպ II-ը հիշատակում էր Նախարինան = Միտաննի), կամ դրա պատրաստման համար անհրաժեշտ փայտանյութը բերվում էր Միտաննիից հյուսիս ընկած լեռներից: Ավելորդ է նշել, որ «Միտաննիից հյուսիս գտնվող լեռները» Հայկական լեռնաշխարհն է: Իտալիայի Ֆլորենցիա քաղաքի թանգարանում պահվող Եգիպտոսից բերված մ.թ.ա.XVդ. մարտակառքի փայտի քիմիական վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ այն ծագում էր Կասպից եւ Սեւ ծովերի միջեւ ընկած տարածքներից (Schaefer, 1931: 730ff.; Dittmann, 1934: 249ff.):
Չնայած մասնագետների շրջանում քիչ չեն այնպիսիք, ովքեր համարում են, որ երկանիվ թեթեւ մարտակառքերը ստեղծվել են Միջագետքում դեռեւս մ.թ.ա.III հազ. վերջերին – II հազ. սկզբներին ու դրանց հեղինակները արիացիները չեն (Nagel, 1966; Diakonoff, 1971: 91f.; Littauer and Crouwel, 1979: 51,61), սակայն, ի հավելումն վերը բերված փաստարկների, անհրաժեշտ է նշել մի անժխտելի փաստ, որը վկայում է այդ ենթադրության դեմ:
Միտաննիում, Սիրիայում եւ Պաղեստինում երկանիվ թեթեւ մարտակառքի կառավարները, որոնք իրենցից ներկայացնում էին ժառանգական իշխանությամբ օժտված ռազմական վերնախավը, կոչվում էին maryannu: Այս բառի հիմքում ընկած է, մասնագետների մեծ մասի կարծիքով (Winckler, 1910: 291ff.; Mayrhofer, 1966: 19; 1974: 16; Kammenhuber, 1968: 222f.; Diakonoff, 1971: 76; Laroche, 1980: 168), հին հնդկ. mոrya- «երիտասարդ մարդ, պատանի» բառը (Ավեստայում՝ «տղամարդկանց խմբի անդամ»): Կարեւոր է Վ. Օլբրայթի այն դիտարկումը, ըստ որի հիքսոսյան արքա Խիանի «պատանիների արքա/իշխան» տիտղոսը համահունչ է հնդիրանական mոrya «պատանի» բառին. հին հնդկական Ինդրա աստծո ուղեկիցները՝ marut-ները, որոնք արշավում էին մարտակառքերով, կոչվում էին mոryas (Albright, 1930-31: 217ff.): Ավելին, նա մարտակառքին լծված ձիու՝ սեմական բառը (քանաանյան sօs, արամեական sօsya, աքքադերեն sisu) բխեցնում էր սանսկրիտի aswas «ձի» բառից:
Եթե մ.թ.ա. XVI-XIIIդդ. Միջագետքի, Սիրիայի եւ Քանաանի բանակների գլխավոր հարվածային ուժը կազմող մարտակառքերի կառավարները նշվում էին հնդիրանական բառով, ապա առնվազն տարօրինակ կլիներ այդ զինատեսակի ստեղծողը համարել ուրիշներին:
Չի կարելի անտեսել նաեւ այն փաստը, որ Հայկական լեռնաշխարհում հնագիտական ուսումնասիրությունները վկայում են ձիեր լծած սայլերի առկայության օգտին դեռեւս մ.թ.ա. IV հազ. (Gamkrelidze and Ivanov, 1985: 12f.): Դժվար չէ նկատել, որ ձիասայլի հետագա էվոլյուցիան իրոք կարող էր հանգեցնել դրա կատարելագործմանը եւ հարմարեցմանը ռազմական գործողություններին: Հայկական լեռնաշխարհը պատմական բոլոր ժամանակներում հայտնի էր որպես ձիաբուծության կարեւորագույն կենտրոն, որտեղից, մասնավորապես, հինարեւելյան դարաշրջանում, հարեւանները մշտապես մեծ քանակությամբ ձիեր էին ներմուծում հարկի կամ ռազմավարի միջոցով (ԸՐցՑюվяվ, 1964: 139-204; Fales and Postgate, 1995: N.112):
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:41   #164
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

Հիքսոսյան խնդիրը
Խուրրի-արիական միգրացիաների աշխարհագրական տարածման եւ ազդեցության աստիճանի գնահատման համար կարեւոր նշանակություն ունի հիքսոսյան խնդիրը:
Համաձայն հին եգիպտացի պատմիչ Մանեթոնի, որի աշխատությունից առանձին հատվածներ պահպանվել են հրեա պատմիչ Հովսեփոս Ֆլավիոսի մոտ (Jos.Flav., Contra Apionem.I.14.75-79), հիշատակվում է Եգիպոսի թագավորության պատմության մի իրադարձություն: «…եւ անսպասելի, Արեւելքի շրջաններից, անհայտ ծագման նվաճողները արշավեցին՝ վստահ մեր երկրի նկատմամբ հաղթանակում: Իրենց հիմնական ուժով նրանք հեշտությամբ հաղթեցին երկրի կառավարիչներին, հետո անողոքաբար հրդեհեցին մեր քաղաքները, հողին հավասարեցրին աստվածների տաճարները եւ տեղաբնիկներին վերաբերվում էին դաժան թշնամությամբ, կոտորելով ոմանց, իսկ մյուսների կանանց եւ երեխաներին ստրկության քշելով: Ի վերջո նրանք իրենցից մեկին, որի անունն էր Սալիտիս, արքա նշանակեցին …»:
Հիքսոսների դեմ Վերին Եգիպտոսի (Թեբե մայրաքաղաքով) փարավոնների տեւական պայքարն արտացոլող մեծաքանակ տեքստերը (Redford, 1997: 1ff.) վկայում են այն մասին, որ պատերազմները սկզբում ընթանում էին հիքսոսների օգտին ու միայն Կամոսի եւ Յախմոս I-ի շարունակական ջանքերի շնորհիվ հիքսոսները ստիպված էին հեռանալ Եգիպտոսից:
Մանեթոնի մոտ Եգիպտոսը նվաճած ժողովուրդը կոչվում է հունականացված hyksos անվանումով, որը եգիպտերեն Heqau-Khasut-ի համարժեքն է: Վերջինս դեռեւս Միջին թագավորության տեքստերում նշանակում էր Քանաանի եւ Ամուրրուի (Փյունիկիա) իշխաններին: Կարեւոր է նշել, որ վերոհիշյալ երկրների բնակիչներին եգիպտացիք սովորաբար անվանում էին‘ Amu եւ Retenu (վերջինս = Պաղեստին), այլ ոչ հիքսոս (Oren, 1997: XXI): Բնականաբար, հիքսոս բառը էթնիկական խմբի անվանում չէ, այլ մի հավաքական տերմին, որը նշում էր որոշակի տարածքի կառավարիչներին («օտար երկրների կառավարիչներ»): Առաջարկվել է Եգիպտոսի հիքսոսներին տրվող այս տերմինը համարել ոչ թե ողջ բնակչության, այլ միայն արքաների հավաքական անվանում:
Հիքսոսների կողմից Եգիպտոսի նվաճումը, համաձայն «ստորին ժամանակագրության» (Krauss, 1985), թվագրվում է մ.թ.ա.1650-ական թվականներով: Ըստ Մանեթոնի, հիքսոսների տիրապետությունը Եգիպտոսում տեւել էր 108 տարի, որից հետո նրանք վտարվել էին երկրից XVIII դինաստիայի հիմնադիր փարավոն Յախմոսի կողմից: Հիքսոսների տիրապետության ժամանակագրության վերաբերյալ կան այլ տեսակետներ եւս: Այսպես, Ք. Քիթչնը (Kitchen, 1987: 44f.) առաջարկում է մ.թ.ա. 1648-1637թթ. կամ 1637-1629թթ., Վ.Հելքը (Helck, 1987: 25)` մ.թ.ա. 1623-1515թթ.: Սակայն այս տարբերությունները զգալի չեն ու չեն կարող փոխել ընդհանուր պատկերը:
Խուրրի-արիացիների եւ հիքսոսների միջեւ տարբեր մասնագետների կողմից ենթադրվող առնչակցությունը առաջին հերթին հենվում է ժամանակագրական համապատասխանության վրա: Հայտնի է, որ խուրրի-արիական տեղաշարժերը դեպի Սիրիա տեղ են գտել մ.թ.ա.XVIII-XVIIդդ.: Աշշուրի արքա Շամշիադադ I-ի կառավարման վերջերին (մ.թ.ա.XVIIIդ. կեսեր) ժաման. Տուր Աբդին լեռների շրջանը եւ Ջազիրան արդեն խուրրիների ձեռքին էին, որի հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ նրանք արագորեն տարածվում էին Բալիխի, միջին Եփրատի ու Օրոնտեսի հովիտներում (Wilhelm, 1989: 19f.): Մ.թ.ա.XVIIդ. այդ ժողովուրդներն արդեն տիրում էին Սիրիայի մեծ մասին, որտեղ քիչ ավելի ուշ գրավոր աղբյուրները հիշատակում են մեծաքանակ խուրրիական իշխանություններ՝ գերազանցապես արիացի կառավարիչների գլխավորությամբ (տես ստորեւ՝ «Սիրիայի եւ Քանաանի ժողովրդագրությունը եւ քաղաքական իրավիճակը մ.թ.ա.XV-XIIIդդ.» ենթագլուխը):
Հիքսոսների եւ խուրրի-արիացիների առնչակցության խնդրում կարեւոր է նշել հետեւյալ հանգամանքները:
Հայտնի է, որ հիքսոսների գլխավոր հենակետը, նախքան Եգիպտոս արշավելը, գտնվել է Պաղեստինում: Եգիպտական աղբյուրները որպես այդպիսին դիտում էին Պաղեստինում գտնվող Շարուխեն քաղաքը (= ժաման. Թել էլ-Աջուլ հնավայրը)` (Kempinski, 1974: 145ff.): Ա.Կեմպինսկին եւ Մ. Բիտակը առաջարկում են Շարուխենը համարել Եգիպտոսում հաստատված հիքսոսյան պետության (Ավարիս մայրաքաղաքով) իշխող դինաստիայի ենթադինաստիա (XVI դինաստիա) (Kempinski, 1974: 145ff.; Bietak, 1997: 113): Պաղեստինում հիքսոսյան տիրապետության շրջանում հնագիտական ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս եզրակացնել նախորդ փուլի համեմատ բնակչության մեծ աճի մասին: Ըստ ամենայնի, այս շրջանի Պաղեստինում ստեղծվել էր բավական հզոր պետականություն, որն աչքի էր ընկնում ռազմականացման բարձր մակարդակով:
Միջին բրոնզեդարի վերջին՝ III փուլում (մ.թ.ա.1650-1550 թթ.), ըստ 1990-ական թվականների հնագիտական ուսումնասիրությունների տվյալների, հայտնի էր 337 բնակավայր, որոնցից 16-ը խոշոր քաղաքներ էին՝ շուրջ 73,000 բնակչությամբ: Այդ 16 քաղաքներում ապրում էր բնակչության շուրջ 52 տոկոսը. ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր մոտավորապես 140,000 մարդ (Dever, 1997: 290):
Վերը բերված տվյալներից երեւում է, որ այստեղ ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում գոյություն ուներ կազմակերպված լուրջ պետականություն կամ առնվազն միմյանց հետ դաշնակցային հարաբերությունների մեջ գտնվող մանր պետությունների մի շղթա: Ենթադրվում է, որ դրանց թիվը կարող էր բավական մեծ լինել (Bietak, 1997: 115): Այնինչ դրանից առաջ ռազմաքաղաքական եւ տնտեսական առումով Պաղեստինը իրենից ներկայացնում էր երկրորդական նշանակություն ունեցող տարածաշրջան: Բնական է ենթադրել, որ Պաղեստինում վերը նշված փոփոխությունները պետք է որոշակիորեն պայմանավորված լինեին զգալի քանակությամբ եկած բնակչության առկայությամբ:
Հիքսոսյան արքաների եւ այլ անձանց անունների ստուգաբանությունը նույնպես որոշակի դեր ունի հիքսոսների էթնիկական պատկանելության հարցի պարզաբանման գործում: Այս հարցում մասնագետների շրջանում մեծ տարակարծություններ կան: Հայտնի սեպագրագետ Ա. Գյոթցեն համոզված էր, որ հիքսոսները խուրրիներ էին, որոնք տեղաշարժվելով, հասել-նվաճել էին Եգիպտոսը (GՓtze, 1928: 21): Վ.Օլբրայթը հիքսոսներին համարում էր հնդիրանցիներ, նշելով, որ, անկախ սեմական տարրի ներկայությունից, չի կարելի արհեստականորեն մեծացնել վերջիններիս դերը հիքսոսյան արշավանքում: Նա միաժամանակ, որպես հիքսոսների՝ հնդիրանական ծագումը բացահայտող փաստարկներ, նշում էր մարտակառքերի եւ ուղղանկյունաձեւ ամրացված ռազմական ճամբարների ներմուծումը Եգիպտոս (Albright, 1930-31: 218f.): Գերմանացի եգիպտագետ Հ. Շտոկի (Stock, 1942: 70ff.) տեսակետով, հիքսոսյան արքաները ծագումով հիմնականում արիացիներ էին, բայց կային նաեւ խուրրիներ ու սեմիտներ: Ավելի վաղ այդ կարծիքը զգուշավորությամբ արտահայտել էր Ռ. Էնգբերգը (Engberg, 1939: 40ff.):
Վ.Հելքի կարծիքով (Helck, 1971: 101ff.), հիքսոսյան փարավոնների մեծ մասի անունները չեն կարող բացատրվել սեմական լեզուների ու եգիպտերենի հիման վրա: Կ. Ռեդֆորդը, որն այնքան էլ հակված չէր հիքսոսյան անվանաբանության մեջ տեսնելու սեմականից բացի այլ ծագման անուններ, այնուամենայնիվ ենթադրում էր խուրրիական եւ արիական անունների որոշ հետքեր (Redford, 1970: 21): Այսպես, հետեւելով Վ. Ուորդին (Ward, 1975: 362f.), նա K3ndy անվան մեջ տեսնում էր խուրրիական Կունտայա (Kuntaya) անունը: Նույն կերպ Snsk անունը նա համադրում էր արիական Սունասսուրայի (Šunaššura) հետ (այս համադրությունը առաջարկել էր Մ.Մայրհոֆերը՝ Mayrhofer, 1966: 29; Redford, 1970: 21): Նա, հիքսոսյան անունների հիմքում տեսնելով Լեւանտյան ծովափի սեմական ինչ-որ ժողովրդի լեզու, այնուամենայնիվ ենթադրում էր, որ որոշ անուններ ունեն հստակ ոչ-սեմական ծագում (այն է՝ խուրրիական): Կարեւոր է նշել հեղինակի այն մոտեցումը, ըստ որի հիքսոսյան մի շարք անուններ ըստ էության ոչ թե անձնանուններ են, այլ եգիպտացի գրիչների կողմից հիքսոսներին տրված եգիպտերեն մակդիրներ: Այսինքն, դրանք պետք է իրականում այլ կերպ հնչեին: Հիքսոսների զանգվածում խուրրիական տարրի առկայության մասին նշում է նաեւ Մ. Բիտակը (Bietak, 1997: 113): Հիքսոսների զանգվածում խուրրիների եւ հնդարիացիների զեկավար դերի մասին ենթադրությունը առկա է նաեւ հայ սեպագրագետ Հ. Ավետիսյանի հետազոտությունում (Ավետիսյան, 2002: 22-23): Հիքսոսների սեմական, ավելի ճշգրիտ՝ ամորեական ծագումը ենթադրում է նաեւ Է. Օրենը (Oren, 1997: p.XVI):
Անհրաժեշտ է նշել հիքսոսների եւ հրեաների առնչակցության օգտին առկա այն տեսակետը, որ առաջ էր քաշել դեռ մ.թ.ա. Iդ. հրեա պատմիչ Հովսեփոս Ֆլավիոսը: Նա կարծում էր, որ հիքսոսյան արշավանքը եղել է հրեաների՝ Եգիպտոս մտնելու եւ հետո վերադարձի (Exodus) մասին Աստվածաշնչի տեղեկության հիմքը: Մեծ թվով մասնագետներ համաձայն են Ֆլավիոսի վարկածի հետ (Gardiner, 1961: 156; Breasted, 1964: 184; Helck, 1962: 92ff.; Astour, 1967: 98f.; Biemson, 1978): Մի շարք մասնագետներ համաձայն չեն դրա հետ (Engberg, 1939; von Beckerath, 1964: 117; Van Seters, 1966: 192; Sauer, 1986):
Հիքսոսյան անունների հարցում մասնագետների առաջարկած իրարամերժ կարծիքների համադրումը առայժմ հայտնի անվանաբանական նյութերի հետ թույլ է տալիս հանգել հետեւյալ եզրակացության:
Իրոք այդ անունների շարքում գերիշխողը սեմականն է: Դա միաժամանակ կարող է վկայել հիքսոսների զանգվածում սեմական տարրի մեծ տոկոսի օգտին: Սակայն խուրրիական (հնարավոր է՝ նաեւ արիական) անունների թեկուզ փոքր քանակը այնուամենայնիվ կարող է նշել վերջիններիս մասնակցությունը մ.թ.ա. XVIIդ. Եգիպտոսի նվաճմանը, ընդ որում որպես գերիշխող էթնիկական տարրի: Անհրաժեշտ է հիշատակել նաեւ կարեւոր մի հանգամանք: Դա եգիպտական հիերոգլիֆային գրի առանձնահատկությունն է, որը, ի տարբերություն սեպագրի, թույլ չի տալիս ներկայացնելու ձայնավորները: Բացառված չէ, որ եգիպտական գրիչները կարող էին իրենց համար օտար եւ դժվարըմբռնելի անունները հարմարեցնել սեփական գրչական ավանդույթին եւ արդյունքում ոչ-սեմական ու քամական անունները աղավաղվեին այնքան, որ մերօրյա մասնագետները դրանք ընկալեին որպես սեմական:
Մեր կարծիքով, հիքսոսների կապը խուրրիների եւ արիացիների հետ ժխտող մասնագետները, նախապատվությունը տալով հիքսոսյան անձնանունների կասկածելի ստուգաբանությանը, անտեսում են Մանեթոնի վերոբերյալ հաղորդումը այն մասին, որ հիքսոսները «անհայտ ծագում» ունեին: Հարկ է նշել, որ եգիպտացիք Պաղեստինի եւ Հարավային Սիրիայի ժողովուրդների հետ լավ ծանոթ էին դեռեւս Հին թագավորության շրջանից (մ.թ.ա. XXVIII-XXIIIդդ.): Ինչ վերաբերում է հիքսոսյան արշավանքին անմիջականորեն նախորդող ժամանակներին, ապա հայտնի են Միջին թագավորության արքա Սեզոստրիս III-ի արշավանքները այս ուղղությամբ, մասնավորապես Պաղեստինում (Գեզեր) եգիպտական փարավոնի փոխարքայի առկայությունը (Breasted, 1964: 136ff.,156ff.): Եգիպտացիք այս շրջանների բնակչության հետ սերտ փոխհարաբերություններ ունեին: Իսկ դա նշանակում է, որ Քանաանի բնակիչները եգիպտացիների համար «անհայտ» չէին կարող լինել: Այդպես կարող էին հորջորջվել միայն նրանք, ում հետ եգիպտացիները նախկինում չէին շփվել: Բացի այդ, ինչպես նշվել է, «հիքսոս» տերմինով բնորոշվում էին ոչ թե հիքսոսյան արշավանքի բոլոր մասնակիցները, այլ միայն նրանց առաջնորդները (տես վերը):
Հիքսոսների էթնիկական պատկանելության կամ ուղղակի դրանց կազմում ոչ սեմական տարրի մասին որոշակի տեղեկություն են պահպանել հիքսոսյան դարաշրջանի հնագիտական նյութերը: Դրանք հիմնականում ի հայտ են եկել Նեղոսի Դելտայի արեւելքում գտնվող հիքսոսյան մայրաքաղաք Ավարիսի (= ժաման. Թել էլ Դաբա’ա հնավայրը) եւ հարակից հնավայրերի (Ինշաս, Թել էլ Ֆարաշա, Թել էլ Մասքութա եւ այլն) պեղումներից (Bietak M., 1975; 1984; 1997):
Հնագիտական նյութերից հատկանշական են հատկապես ձիազգիների ծիսական թաղումները: Հիքսոսյան փուլի դամբարաններում, ի տարբերություն նախորդ շրջանի, հաճախակի հանդիպում են ձիերի եւ էշերի թաղումները: Ընդ որում, դրանք դրված են կողք կողքի, իսկ դամբարանի հատակագիծը շատ նման է մարտակառքի: Մի շարք դեպքերում մարդիկ ու ձիերը թաղված են միասին, որ վկայում է հօգուտ այն ենթադրության, որ տվյալ պարագայում գործ ունենք ձիերի զոհաբերության հետ (Bietak, 1968: 91,98), մի բան, որ հատուկ չէր ոչ հին եգիպտական, ոչ էլ սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջանի սեմական բնակչությանը:
Հիքսոսյան դարաշրջանի դամբարանների (Եգիպտոսում, Պաղեստինում եւ Սիրիայում) նյութերի կարեւոր առանձնահատկությունը տարբեր զինատեսակների առկայությունն է՝ ձիեր, մարտակառքեր, շքեղ դաշույններ եւ սրեր, որոնք արդեն ուշ բրոնզեդարում սկսում են գերիշխել նշված տարածաշրջանում (Van Seters, 1966: 56f.; Bietak, 1968: 106ff.): Անհնար է այս առնչությամբ շրջանցել վերը նշված մշակութային երեւույթների ակնհայտ առնչակցությունը Հայկական լեռնաշխարհի նմանօրինակ իրերին (տե’ս Գլուխ Առաջին), նաեւ հատկապես մարտակառքերի եւ ձիերի հարցում, որոնք մասնագետների մեծ մասի կողմից իրավացիորեն դիտվում են որպես խուրրի-արիական գերակայություն (տե’ս վերը՝ «Արիացիները Առաջավոր Ասիայում» ենթագլուխը): Չափազանց դժվար է այս երեւույթները համարել Լեւանտի (Սիրիա, Պաղեստին) ժողովուրդների նյութական մշակույթի ինքնուրույն զարգացման արդյունք, մանավանդ որ այս տարածքի հյուսիսային մասը արդեն իսկ մ.թ.ա. XVIII-XVIIդդ. հիմնավորապես խուրրիականացել էր (նաեւ՝ արիականացել) (տես վերը՝ «Խուրրիները Միջագետքում, Սիրիայում եւ հարակից շրջաններում մ.թ.ա. III հազ. վերջերին - II հազ. սկզբներին» ենթագլուխը):
Հիքսոսների մշակույթում Հայկական լեռնաշխարհի հասարակությունների մասնակցության լավագույն դրսեւորումներից մեկը պետք է համարել Ավարիսից շուրջ 10կմ հեռու գտնվող Սալխիյա հնավայրում պեղված արքայական դամբարանի կարեւորագույն գտածոն: Դա էլեկտրումից (ոսկու եւ արծաթի համաձուլվածք) պատրաստված թագն է (ավելի ճիշտ՝ գլխանոց), որի շուրջբոլորը պատկերված են եղնիկներ ու եղջերու: Մ. Բիտակը այս իրի ավելի վաղ համարժեքն է համարում կենտրոնական Փոքր Ասիայի Ալաջահյոյուք հնավայրից հայտնի իրը, նաեւ Յերիխոնից հայտնաբերված կավանոթի վրա պատկերված տղամարդու գլխանոցը (Bietak, 1979: 242f.): Սակայն հարկ է նշել այն, որ նման մի իր է հայտնաբերվել ՀՀ-ում՝ Լոռիբերդի դամբարաններից մեկում (Դեւեջյան, 1982): Նշված իրերի նմանությունը յուրահատկության տեսանկյունից ակնհայտ է եւ այստեղ միանշանակ կարելի է խոսել դրանց ստեղծողների միջեւ էթնիկական առնչակցության մասին:
Չափազանց կարեւոր են Քանաանի տարբեր հնավայրերից այս ժամանակաշրջանին վերաբերող նյութերը, հատկապես մետաղյա գտածոները, որոնք խիստ բնութագրական են Անդրկովկասի գրեթե բոլոր հնավայրերի համար: Անդրկովկասի հնավայրերում դրանց մեծ տեսականու մի շարք ներկայացուցիչներ (միաձույլ, շուրջ կես մետր երկարությամբ սրեր, մարտակառքերի եւ սայլերի վրա դրվող եղջերվակերպ ու ցլակերպ արձանիկներ եւ այլն) առկա են, օրինակ, Գազայում եւ Եգիպտոսում (ԾՈՐՑՌՐՏրяվ, 1964: 108րսս.):
Հիքսոսյան մշակույթի հետագա ուսումնասիրությունները կարող են վեր հանել է’լ ավելի ընդարձակ առնչություններ, սակայն եղածն էլ թերեւս բավական է ենթադրելու խուրրիների, արիացիների եւ նրանց միջեւ առկա կապերի մասին:
Reply With Quote
Old 15.09.2007, 07:42   #165
Младенец
 
Join Date: 03 2007
Location: Hayastan
Posts: 19
Downloads: 0
Uploads: 0
Reputation: 1 | 0
Default

Սիրիայի եւ Քանաանի ժողովրդագրությունը եւ
քաղաքական իրավիճակը մ.թ.ա. XV-XIIIդդ.
Սիրիայում եւ Քանաանում խուրրի-արիական ու դրա հետ անմիջականորեն առնչվող հիքսոսյան տեղաշարժերի գնահատման տեսանկյունից չափազանց կարեւոր են այս տարածաշրջանի ժողովրդագրական իրավիճակն արտացոլող գրավոր աղբյուրների տեղեկությունները: Դրանք պահպանվել են գերազանցապես 1887թ. հայտնաբերված եգիպտական Էլ-Ամարնայի սեպագրական արխիվի նամակներում (Knudtzon, 1915): Այս նյութերի հետազոտությունը (Mironov, 1933: 140ff.; Dumont, 1947; Gordon, 1947: 1ff.; O’Callaghan, 1948: 59ff.; Campbell, 1960: 2ff.; Albright, 1966: 8ff.; Laroche, 1966 passim թույլ է տվել առանձնացնելու մեծաքանակ արիական (որոշ դեպքերում նաեւ խուրրիական) անձնանուններ, որոնց կրողները, դատելով ուղղակի վկայություններից, կազմում էին մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ. Պաղեստինի եւ Սիրիայի բնակչության իշխող վերնախավը: Անձնանուններից բացի կան նաեւ մի շարք հնդիրանական տեղանուններ: Ստորեւ ներկայացնենք Սիրիայի ու Քանաանի տարբեր քաղաքական միավորների այն կառավարիչների անունների եւ տեղանունների ցուցակը, որոնք հաստատապես արիական են՝
1. Սիրիա եւ Ամուրրու (Փյունիկիա)
Aitaggama - Քադեշի իշխան (Mironov, 1933: 187; O’Callaghan, 1948: 59, N.41). = հնդկ. eta-gama «արագ քայլող».
Abiradda - Բարգայի իշխան (Dumont apud O’Callaghan 1948: 59, N.40). = հնդկ. abhi-rata «գոհ(ացած)»:
Ariwana - Աբինայի իշխան (Dumont apud O’Callaghan 1948: 60, N.43) (խուրրիական կամ արիական – Laroche, 1966: 39 N.129). = հնդկ. ari-vana «թշնամիներ որոնող».
Artaya - Աբինայի իշխան (Dumont apud O’Callaghan 1948: 60, N.45; Laroche, 1966: 42 N.151). = հնդկ. rtayant «սրբազան օրենքին հետեւող».
Artamanya - Զիրիբազանիի կառավարիչ (Mironov, 1933: 171; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 60 N.44) = իրան. artamanya, հնդկ. rta-manya «ճշմարտությունը հիշող» կամ «աստվածային օրենքին ձգտող».
Arzawiya - Ռուխիցցիի կառավարիչ (Mironov, 1933: 171f.; O’Callaghan, 1948: 60 N.46) = հնդկ. arjavya «ազնվություն, ուղղամտություն».
Bayawa – Իշխան Սիրիայում (Dumont apud O’Callaghan, 1948: 60 N.48) = հնդկ. vayava «Վայուից (քամու աստված) տրված» կամ «Վայուի որդի».
Piriyašauma – Կանիտխիի իշխան (Dumont apud O’Callaghan 1948: 60, N.50; Laroche, 1966: 145 N.1013). = հնդկ. virya-sauma «խիզախության (լուսնի) աստվածը».
Piriyaššura – Ուգարիտի՞ արքայազն (Dumont apud O’Callaghan 1948: 58, N.24; Laroche, 1966: 145 N.1014). այս անունը առկա է նաեւ Նուզիում (Gelb, Purves, MacRee, 1943: 245,260) = հնդկ. viryasura «խիզախության աստվածային ոգին».
Biriyawaza – Ուպեի իշխան (Mironov, 1933: 172; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 60 N.51) = հնդկ. virya-vaja «նա ով տիրում է խիզախության պարգեւին»; Միրոնովի մոտ՝ Namyawaza (p.176f.).
Patuzana – Իշխան Սիրիայում (Dumont apud O’Callaghan, 1948: 61 N.61) = հնդկ. Patu-jana «խելոք, խորամանկ մարդ».
Šumittara – Կարքեմիշի իշխան (Mironov, 1933: 178; Dumont apud O’Callaghan 1948: 61, N.65; Laroche, 1966: 165 N.1174). = հնդկ. sumitra «լավ ընկերներ ունեցող» կամ sumidha «առատաձեռն».
Šutatarra – Քադեշի կառավարիչ Այտագամայի հայրը (Dumont apud O’Callaghan 1948: 62, N.68; Laroche, 1966: 168 N.1198). = հնդկ. suta-tara «կառավարների հովանավոր».
Šuwatiti - Ալալախցի մարդ (Dumont apud O’Callaghan, 1948: 62 N.71) = svathiti «լավ ընկերներ ունեցող».
Dašarti - Ամուրրուի բնակիչ (Mironov, 1933: 187 [կոչվում է «միտաննեցի»]; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 60f. N.54) = վեդ. dasa-artվ «բարբարոսների ցավ/թշնամի».
Dewatti – Լաբանայի իշխան (Mironov, 1933: 180f.; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 61 N.55) = հնդկ. devatta «աստվածատուր».
Wambadura - Աբինայի իշխանը (Dumont apud O;Callaghan, 1948: 62, N.77; Laroche, 1966: 204 N.1487). = հնդկ. vama-pandura «գեղեցիկ եւ դալուկ».
Zirdamyašta – Ուպեի իշխանին ենթակա անձ (Mironov, 1933: 183; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 62 N.72) = հնդկ. zrda-myazda «նա ով սրտի երկրպագություն է կատարում».
Zitriyara – Իշխան Սիրիայում (Mironov, 1933: 183f.; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 62 N.73) = հնդկ. citrya-rai «փայլուն ունեցվածքի տեր»:
2. Պաղեստին
Purdaya – Տաանախի կառավարիչ (Dumont apud O’Callaghan, 1948: 61 N.62) = հնդկ. Puramdara «ամրոցներ փշրող» կամ puram-jaya «ամրոցներ նվաճող».
Rušmanya – Շարունայի կառավարիչ (Mironov, 1933: 177; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 61 N.63) = հնդկ. rucimanya «լույսը պատվող/հիշող».
Šubanda – Իշխան Պաղեստինում (Mironov, 1933: 177f.; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 61 N.64) = հնդկ. su-bandhu «լավ ազգականներ ունեցող».
Šutatna - Ակկոյի կառավարիչ (Mironov, 1933: 179; Dumont apud O’Callaghan 1948: 62, N.69). = հնդկ. suta-tana «ում համար ժառանգ է ծնվել».
Šuwardata – Շեխեմի կառավարիչ, նաեւ Հեբրոնի իշխան (Mironov, 1933: 179f.; Dumont apud O’Callaghan 1948: 62, N.70). = հնդկ. suvardata «արեւից տրված».
Widya - Աշկելոնի կառավարիչ (Mironov, 1933: 182; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 62 N.78) = հնդկ. vidya «ուժեղ».
Zurašar – Կառավարիչ Պաղեստինում (Mironov, 1933: 184; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 63 N.79) = հնդկ. su-rastra «լավ կալվածք ունեցող».
Zurata - Ակկոյի կառավարիչ (Mironov, 1933: 184; Dumont apud O’Callaghan, 1948: 62 N.80) = հնդկ. su-ratha «լավ մարտակառք ունեցող».
Պաղեստինի տեղանուններ
Akšapa – Indaruta-յի քաղաքը; հմմտ. հնդկ. akšapa «աննվաճ, չավերվող»(Mironov, 1933: 185).
Šunama – ժաման. Sulam` Մեգիդդոյից արեւելք = հնդկ. sunama «լավ անուն կրող, փառահեղ» (Mironov, 1933: 185).
Արիական (նաեւ խուրրիական) անունների ցանկը կարելի է մեծացնել ի հաշիվ մի շարք անունների, որոնց ստուգաբանությունը դեռեւս վիճելի է:
Վ. Օլբրայթի հաշվարկներով, Էլ-Ամարնայից եւ Պաղեստինի Տաանախ բնակավայրից հայտնաբերված նամակները վկայում են Պաղեստինի բնակչության իշխող վերնախավի բազմաէթնիկ կազմի օգտին: Հատկանշական է, որ արիական եւ խուրրիական անուններն իրենց քանակով քիչ են զիջում այս տարածաշրջանի բնիկ քանաանյան (արեւմտասեմական) անուններին: Այսպես՝
Էլ-Ամարնա - 20 արիական (որոշ մասը՝ կասկածելի), 3 խուրրիական, 32 սեմական:
Տաանախ – 5 արիական (որոշ մասը՝ կասկածելի), 4 խուրրիական, 14 սեմական:
Նույն հեղինակը նշում է, եւ դա շատ կարեւոր է ներկա ուսումնասիրության տեսանկյունից, որ արիական անուններ կրողները, գրեթե առանց բացառության, տարբեր կարգավիճակ ունեցող տեղական ազնվականության ներկայացուցիչներ են, իսկ խուրրիական անուններ կրողները, սովորաբար, ավելի ցածր կարգավիճակ ունեն:
Այսպես, որպես Դամասկոսի իշխան հիշատակվում է Biriyawaza-ն (Knudtzon, 1915: N.197) (այս անվան երկրորդ բաղադրիչը՝ -waza-ն հմմտ. Միտաննիի արքա Šattiwaza-յի՝ խեթական արքա Սուպպիլուլիումաս I-ի ժամանակակցի անվան երկրորդ բաղադրիչի հետ), մեկ այլ տեքստում առկա է Դամասկոսի իշխան Ariwana-ն: Հեբրոնի իշխանը՝ Šuwardata (Knudtzon, 1915: NN. 280,287,289,290) եւ այլն: Վերոհիշյալ տեքստերում հիշատակվում են մեծաքանակ արիացիներ՝ ազնվականության այլ ներկայացուցիչներ, որոնց կարգավիճակը բնորոշվում է որպես mariyannu, մի տերմին, որը լավ վկայված է Միտաննիում (տե’ս վերը՝ «Արիացիները Առաջավոր Ասիայում» ենթագլուխը): Սրանք մարտակառք վարող պրոֆեսիոնալ զինվորներ էին: Արիական են նաեւ Տաանախի եւ Մեգիդդոյի կառավարիչների անունները:
Արիացիները անհամեմատ ավելի մեծաքանակ էին Սիրիայի հյուսիսում, կենտրոնում եւ արեւելքում:
Ինչ վերաբերում է արիացիների ու խուրրիների ակտիվ ներկայությանը Պաղեստինում, ապա դրա պատճառները միանշանակ չեն: Նրանք կարող էին ներթափանցել այսքան հարավ Միտաննիի կազմավորման շրջանում (մ.թ.ա.XVII-XVI դդ.), երբ նկատվում էր խուրրիների ու նրանց հետ հիշատակվող հնդիրանցիների տարածումը դեպի Առաջավոր Ասիայի շատ տարածաշրջաններ (տե’ս վերը՝ «Խուրրիները Միջագետքում, Սիրիայում ու հարակից շրջաններում մ.թ.ա. III հազ. վերջերին – II հազ. սկզբներին» ենթագլուխը):
Խուրրիների ու արիացիների՝ Քանաանում հաստատվելու մասին տեղեկությունները այսքանով չեն սահմանափակվում: Այսպես, Եգիպտոսի Նոր թագավորության XVIII դինաստիայի նվաճող փարավոնների տեքստերը կարեւոր հիշատակություն են պահպանել խուրրիների եւ արիացիների բռնի վերաբնակեցման մասին մ.թ.ա. XIVդ. սկզբներին: Այսպես, XVIII դինաստիայի փարավոն Ամենհոտեպ II-ի տեքստում հիշատակվում են 36,300 խուրրիներ եւ 550 mariyannu-ներ՝ որպես նրա միտաննական արշավանքի ընթացքում ձեռքբերված ռազմագերիներ (Mazar, 1946: 9):
Ինչպես ճիշտ նկատել է Վ. Օլբրայթը, Պաղեստինում պարզ երեւում է արիական-խուրրիական սիմբիոզը, որը լավ վկայված է նույն ժամանակների Նուզիում, Միտաննիում եւ Հյուսիսային Սիրիայում: Ավելին, նրա կարծիքով, շատ դեպքերում խուրրիների անվան տակ աղբյուրները կարող էին հասկանալ նաեւ արիացիներին, քանի որ վերջիններս մշտապես ապրում էին խուրրիների հետ միասին (Albright, 1966: 14): Օրինակ, «Յոթնամատյանում» Շեխեմի եւ Ջիբեոնի հնդիրանցի իշխանները կոչվում են hor, այսինքն՝ «խուրրի»: Հնդիրանական անունների կողքին, անհամեմատ ավելի քիչ, հիշատակվում են նաեւ խուրրիական անուններ. օրինակ՝ ‘Abdi-Hapa (Երուսաղեմի կառավարիչ), որի երկրորդ բաղադրիչը համեմատելի է խուրրիական Hebat աստվածուհու անվան հետ:
Եզրակացություններ
Ատենախոսության երկրորդ գլխում քննարկված խնդիրների հետազոտությունը թույլ է տալիս կատարելու հետեւյալ եզրակացությունները:
1) Մ.թ.ա. III հազ. երկրորդ կեսին Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջանների (հիմնականում Հայկական Տավրոսի ողջ երկայնքով) բնակչության շրջանում կարեւոր դեր ունեին խուրրիները, որոնք այստեղ ստեղծել էին մի շարք անկախ եւ կիսանկախ իշխանություններ: Մ.թ.ա. II հազ. սկզբներին, Ուրի III դինաստիայի անկման շրջանում եւ դրանից հետո խուրրիները սկսում են աստիճանաբար ծավալվել դեպի արեւմուտք եւ այնուհետեւ՝ հարավ: Արդեն մ.թ.ա. XVIII-XVII դդ. խուրրիների տեղաշարժային ալիքը ընդգրկում է Սիրիան եւ Քանաանը:
2) Սիրիայում եւ Քանաանում խուրրիների հետ միասին հաստատվում են հնդեվրոպացի արիացիները, որոնք դրանից որոշ ժամանակ ավելի վաղ շարժվել էին դեպի Հյուսիսային Միջագետք, ենթադրաբար, Ուրմիա լճի շրջանից:
3) Խուրրի-արիական տեղաշարժերի հետեւանք կարելի է դիտել մ.թ.ա. XVIIդ. կեսերին Եգիպտոսի նվաճումը հիքսոսների կողմից: Հիքսոսյան զանգվածը հիմնականում կարող էր բաղկացած լինել սիրիա-պաղեստինյան տարածաշրջանի սեմական բնակչությունից, որոնց, հավանաբար, առաջնորդում էին խուրրիները եւ արիացիները:
4) Սիրիայում, Քանաանում եւ Փոքր Ասիայում խուրրիները եւ արիացիները ստեղծեցին մեծաքանակ իշխանություններ, որոնցում գերիշխող դերը պատկանում էր արիացիներին: Եգիպտական, խեթական եւ այլ գրավոր աղբյուրները այստեղ հիշատակում են մի քանի տասնյակ արիացի կառավարիչների:


Reply With Quote
Sponsored Links
Reply

Thread Tools


На правах рекламы:
реклама

All times are GMT. The time now is 16:11.


Powered by vBulletin® Copyright ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd.