Лион, вызов принят.

[Monopole]

Монополе - мой вызов остаетса в силе

Итак, друзья, я убедительно прошу всех воздержаться от оффтапа, не прикалываться и не придираться к языку.

Итак, поскольку вызов был брошен Лионом мне, по правилу дуэлей, я имею права первого выстрела.

Я задам простые вопросы и надеюсь получить на них научные ответы, со всеми ссылками и фактами, без эмоций.

1) Опишите вашу картину энтогенеза армянского народа и лингивтические связи армянского языка.

2) Что делать с языком урарту ? Откуда он вязлся, кто егео придумал, да причем так искуссно. что уже больше ста лет ученые всего мира изучают древнюю клинопись Урарту, пытаются проследить родственные связи этого языка, изучают заимстования в других языках из урартийского, к примеру в армяском и.т.
Если вы утверждает, что такого языка не было, что тогда на протяжении стольких лет изучают ученые ?

[<AH>]

Originally Posted by nimf.net

nu esli verit' nashim predkam,to armyane na svet poyavilis' kogda Hayk s Bellom pocapalis

Solnishko vse delo v tom, chto eto ne sovsem tak. Opyat sdelayu ssilku na moego lyubimogo Ishxanyana. On pishet, chto v drevnosti bil obichay (i eto deystvitelno bilo tak) kogda odin narod pobejdal drugoy, pobejdennie doljni bili popolnyat ryadi voisk pobeditelya, tak bivalo i kogda u dvux narodov bil voenniy soyuz. Ishxanyan pishet, chto Hayk bil voennonachalnikom armyanskix voisk v sostave Babelone. A to, chto oni bili bratyami, mojet bit chisto simvolichnim, soyuzniki mogut nazivat drug-druga bratyami i tak uvekovechit v monuskriptax.
A to, chto armyane poyavilis zadolgo do togo, kak Hayk i Bel pocapalis, ya uje upomyanul.

[nimf.net]

Originally Posted by <AH>

Solnishko vse delo v tom, chto eto ne sovsem tak. Opyat sdelayu ssilku na moego lyubimogo Ishxanyana. On pishet, chto v drevnosti bil obichay (i eto deystvitelno bilo tak) kogda odin narod pobejdal drugoy, pobejdennie doljni bili popolnyat ryadi voisk pobeditelya, tak bivalo i kogda u dvux narodov bil voenniy soyuz. Ishxanyan pishet, chto Hayk bil voennonachalnikom armyanskix voisk v sostave Babelone. A to, chto oni bili bratyami, mojet bit chisto simvolichnim, soyuzniki mogut nazivat drug-druga bratyami i tak uvekovechit v monuskriptax.
A to, chto armyane poyavilis zadolgo do togo, kak Hayk i Bel pocapalis, ya uje upomyanul.

nado iskat' pervoistochniki,na kotorie tvoy Ishxanyan ssilaetsa...pochitayu i soglashus' s toboy....

[<AH>]

Originally Posted by nimf.net

nado iskat' pervoistochniki,na kotorie tvoy Ishxanyan ssilaetsa...pochitayu i soglashus' s toboy....

zavtra ya predstavlyu ix k vashemu sudu sudarinya

[nimf.net]

Originally Posted by <AH>

zavtra ya predstavlyu ix k vashemu sudu sudarinya

uspet' bi,ato nas shas potrut,ne v temu mi s toboy tut nafludili

[<AH>]

Originally Posted by nimf.net

uspet' bi,ato nas shas potrut,ne v temu mi s toboy tut nafludili

a pochemu eto ne vtemu? ochen daje v temu

[Monopole]

Originally Posted by <AH>

Vadim jan, ya polnostyu soglasen s tem, chto tak nazivaemiy urartiyskiy yazik ne poxoj na armyanskiy. Tut ya prinesu dovadi Rafaela Ishxanyana, kotoriy pishet, chto yazik urartiyskoy klinopisi bolshe vsego poxoj na xuriyskiy, no ne polnostyu. Uchenie nazvali etot yazik noviy xuriyskiy. Rafael Ishxanyan ssliaetsya na mnojestvo ne armyanskix istochnikov (kstati, kak vi znaete on sam lingvist). Nujno otmetit, chto xuriyskiy ne prinodlejit k indoevropeyskomu semeystvu (proshu prosheniya, ne pomnyu k kakomu on prenodlejit). Mi vidim, chto urartiyci pisali svoi klinopisi NE NA ARMYANSKOM.

Ну это отрицать бесполезно и глупо, это доказанный факт. Урартийский и хуритский языкаи принадлежат к хури-урартийской группе.

Istoriya Armenii i armyanskogo naroda datiruetsya s togo vremeni, kogda raspalsya indoevropeyskiy yazik, toest kogda sformerovalsya armyanskiy.

Это не факт, он мог сформироваться много позже. Язык - этосложная система, подверженная различным естественным процессам изменения. Индоевропейский единный язык сначал араспался на несколько языков, потмо те в свою очередь начали распадаться, потом смешиваться с другими языка и друг с другом, так происходило формирование современных языков на протяжении тысячелетийю. Армянский, конечно, один из самых древних индоевропейских языков (самым древним из извстных на сегодняшний день считается хеттский), то считать, что он в неизменном виде дошел до нас с момента распада праязыка, слижком смелое заявление.

Indoevropeyskiy raspalsya gde-to v 6-5-om tis. d.n.e. (popravte s datoy esli ne pravilno pomnyu ee).

Насколько я помню примерно 10000 лет назад.

Eshe 1000 let dlya sformirovaniya armyanskogo yazika (toest armyanskogo naroda). Poluchaetsya chto armyanskiy yazik polnostyu sformirovalsya gde-to 4-om tis d.n.e.

Не факт. Если так рассуждать, то и русский появился в то же время, ведь славяне так же отделились от общего ствола в то же время. Это все очень сложно и такими примтивными рассуждениями тут вряд ли можно познать истину.

Znachit poluchaetsya, chto armyanskiy narod i armyanskiy yazik bili sformirovani eshe 2.000 let nazad, kak poyavilos urartiyskoe carstvo.

Возможно, что и так. Но при этом нет никаких указаний на то, ГДЕ это происходило ! На армянском нагорьи или на Балканах ? Иил где-то еще в другом месте ?

Xochu otmetit, chto do poyavleniya urartiyskogo carstva na teritorii Armyanskogo nagorye bilo polnostyu zanyato armyanskimi plemenami, carstvovali armyanskie karoli (u Rafaela Ishxanyana privedeni dinastii kotorie carili do urartiyskix karoley).

В первый раз об этом слышу ! Источники, плиз, предявите. Я совершенно четко знаю, от нескольких независимых историков, что ДОСТОВЕРНЫЕ сведения лб армянах датируются 5-6 в. джо н.э. ! Все остальное - непроверенные и недоазанные домыслы ! Я не очу сейчас огульно их отрицать, может быть вних и есть что-то, но выдавать их за достоверные факты по меньшей мере смешно и нечестно !

Posle etogo vdrug na istoricheskoy arene poyavlyaetsya novoe gosudarstvo, Urartu=Arata=Urashtu, kotoroe polnostyu oxvativaet teritoriyu Armyanskogo nagorya, vdrug vse nachinayut govorit na yazike, kotoraya daje ne rodstvenna k armyanskomu.

Хочу заметить, что по мнению ученых именно урартийцы являются автохтонами этой местности, все индоевропейские народы пришли сюда с Запада ! Есть очень веские доводы считать армян пришлимы с балкан, сейчас я не могу их вспомнить, но специалисты нашли немало доводов в пользу этого.

Pereydem k voprosu klinopisey. Armyane v to vremya ne imeli sobstvennoy pismennosti, pisali yazikami drugix narodov. Esli govorit, chto na Armyanskom nagorye v to vremya jili urartiyci i chto oni govorili na urartiyskom ili na novom xuriyskom, mojno tak je svobodno utverjdat, chto etot narod govoril an asiriyskom, ibo v manuskriptax prisutstvuet i etot yazik toje. Kstati, Urartu eto nazvanie na asiriyskom, ili elsi bit potochnee, to Urashtu. Esli prideratsya ka yaziku, to mojno skazat, chto dolgie godi (do izobreteniya armyanskogo alfavita Mashtocom) na teritorii Armyanskogo nagorya jili greki, ibo vsya pissmennost i cerkovnie obryadi provadilis na grecheskom

.
Но это не решает проблему, откуда взялся урартийский язык, если ты понимаешь, что он фикция, как утверждает Лион, то как ты представляешь себе, почеу армяне писали на нем и откуда он взялся, выходиттакой народ был ? Тогда какое он отношение имел к Армянам ? Напомню попутно, по поводу аналогий Урарту-Арарат-Аратта, сами уруртийцы называли свою страну Биайнили ! Неужели армяне не могли в топонимики сохранить индоевропейские названия ?

2. Gde bil armyanskiy vo vremya urartiyskogo pravleniya i pochemu armyane ne ischezli za 1000 let, esli nikto ne govoril na armyanskom ili daje na rodstvennom k armyanskomu yazike?

Есть три варианта ответа.
1) Армяне жили в том же государстве, говрили на армянском, но не составляли правящего большинства.
2) Арямне говорили на рамянском, но жили не на той территории.
3) Армянский еще не сформировался как отдельная лингвистическая единица.

3. Ne vozmojno obyedenit zemli, na kotorix projevayut NE RODSVENIE plemena za neskolko let i bez edinoy voini
4. Kak poluchaetsya, chto posle raspada Urartu armyanskie cari nachali obyedenyat "ARMYANOGOVORYASHIE" zemli i eta teritoriya sovpala s teritoriey Urartu, i eto vsego za neskolko let? Kuda delis urartiyci?

Я сейчас точно не помню, но насколько я знаю, упоминание о первых армянских царях известно где0топосле 200 -300 лет после падения Урарту.

Posle vsego skazannogo ya nazivayu visheupomyanutoe gosudarstvo ne po asiriyski, a po armyanski: Araratyan tagavorutyun. A na vopros "chto je uchenie izuchali za vse eti godi" otvechu: pismenniy yazik klinopisey Araratskogo carstva, nichego bolshe.

А почеум он не армянский ? Кто навязал армянскому царству совершенно чуждый письменный язык и зачем?


Так что, все не так просто. Все твои доводы весьма и весьа косвенные, это не означает, что они ошибочные, но есть более достоверные факты, свидетельствующие об обратном.

[Mono]

Неужели невозможно спокойно говорить про историю Армении?
опять пошли оффтопы и колкости. Что хотим этим доказать? Что мы не принадлежим к виду хомо сапьенс?

А теперь по теме

Из надписей Дария

76—83. Говорит Дарий-царь: пока я был в Персии и Мидии, вавилоняне восстали против меня второй раз. Человек по имени Араха, армянин, сын Халдита, восстал в Вавилоне. Из области Дубала он так обманывал парод: “Я — Навуходоиосор, сын Набонида”. Тогда вавилонский народ поднял мятеж против меня [и] перешёл на сторону того Арахи. Он захватил Вавилон и стал царём в Вавилоне.

Вспомним Историю

Примечательно что многие историки неохотно либо вовсю не желают комментировать эту фразу Дария.
Если синомниность Урарту и Армения в наскальной надписе можно списать на на разные название одной и той же местности без определения народа который там жил , тут очевидно что для Дария сын Халда и армянин являэтся синонимами.
А что означает сын Халда ? Все очень просто. Люди которые верили в бога Халда назывались сыновьями Халдами. Между прочим сами урартийцы себя иногда таки звали, сыновья Халда, поскольку их верховный бог назывался Халди.

Отсюда вывод. Араха был армянином, верил в боа Халда, в верховного божества страны Урарту. То есть урартиец равняется понятию армянин. Вот вам и доказательство. Если можете то опровергаете.

Кстати область Дубал это скорее всего исторический Тувал который находился в западных частях Армянского нагорья

[Mono]

В первый раз об этом слышу ! Источники, плиз, предявите. Я совершенно четко знаю, от нескольких независимых историков, что ДОСТОВЕРНЫЕ сведения лб армянах датируются 5-6 в. джо н.э. !

А хеттские источиники про Хайасу не достоверны? Или Хайасу нельзя называть Арменией? Мне интересно что должны были писать хетты про Армению чтобы у вас не возникало сомнении насчет тождественности Хайасы и Армении.

[Mono]

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՀԵՏՆԵՐՈՎ

ՀԱՅՈՑ ԱՆՇԱՐԺ (ՍՐԲԱԶԱՆ ) ՏՈՄԱՐԸ ԲԻԱՅՆԱԿԱՆ ԴԻՑԱՐԱՆԱՈՒՄ

Հայոց «Անշարժ-Արբազան տոմար» եզրի սահմանումը տվել է Ղևոնդ Ալիշանը: Նրա կարծիքով, հայերը վաղնջական ժամանակներում շարժական տոմարին զուգահեռ գործածել են կրոնադիցաբանական տոների համար նախատեսված անշարժ տոմար, որի համաձայն, գարնանային օրահավա-սարը սկսված է համարվել Արեգ-մարտ ամսից: Այս տեսակե-տը հետագայում պաշտպանել է տոմարագետ Հ. Ս. Բադալյանը: Հ. Հ. Կարագյոյանը համադրելի է համարել Մհերի դռ-ան դիցացանկի «Շիվինի աստծո ամիսը» և հայոց Արեգ ամսանունը: Հետագայում այս դրույթը հիմնավորել է Ս. Գ. Հմայակյանը: Հայոց տոմարի մյուս ամիսների և Մհերի դռան դիցանունների զուգադրումները կատարելիս, ելակետ ենք ըն-դունել Արեգ-Շիվինի-մարտ համապատասխանությունը:
ԱՐԵԳ-ՇԻՎԻՆԻ-մարտ: Շիվինիի անունը գրվել է DUTU ITU ձևով, որտեղ UTU-ն շումերական Արև աստվածն է, իսկ DINGIR դետերմինատիվը դիցանուն է ցույց տալիս: Արանով բիայնացիները կամեցել են ցույց տալ, որ Շիվինին իրենց Արև աստվածն է: Մհերի դռան արձանագրությունում ասվում է. «Շիվինի աստծո ամսին... վեց ուլ Խալդի աստծու (համ-ար ) թոդ այրվի»: Ա. Հմայակյանն ուշադրություն է հրւսվիրել այն փաստի վրա, որ այծերը ծնում են տարվա մեջ մեկ ան-գամ՝ փետրվար, մարտ ամիսների ընթացքում: Հետևաբար, ուլեր կարոդ էին գտնվել հենց այս ժամանակամիջոցում՝ փե-տրվարի վերջին և մարտի սկզբին, որպեսզի «Շիվինիի ամ-սին» զոհաբերվեին Խալդիին: Արձանագրությունում նշվում է նաև. «Իշպոփնի Աարդուրորդին և Մինուա Իշպոփնորդին... հաստատեցին կարգ, երբ ծառերը (ճյուղերը խաղողենու ) էտ-վեն (՞ ), Խալդի աստծուն երեք խոյ թող զոհաբերվի, երեք խոյ աստվածներին բոլոր»: Այս փաստը ևս Ա. Հմայակյանն անուշադրության չի մատնել և գտել է, որ խաղողի որթի էտումը Հայաստանում սկսվում է մարտ ամսի վերջին տասնօրյա-կում և ավարտվում ապրիլի առաջին կեսում: Նույն ժամա-նակահատվածում Հին Հայաստանում նշվել է Բարեկենդանի նոր տարվա տոնը:
ԱՀԿԻ-ՏՈՒՇՊՈՒԵԱ-ապրիլ: Արեգի իգական զուգակիցը Տուշպուեան է, որի պաշտամունքը կապվում է Տուշպա-Վան քաղաքի հետ, ինչի մասին վկայում է նախևւսռաջ նրա անվա-նաձևը: Բ. Բ. Պիոտրովսկին կարծիք է հայտնել, որ նա արշա-լույսի դիցուհի է, քանի որ պատկերվել է, իբրև կանացի իրա-նով թռչուն, թևերի մեջ՝ Արևի սկավառակը: Վան քաղաքի հի-մնադրումն, ըստ Մովսես Խորենացու, կապված է Շամիրամի անվան հետ, իսկ Շամիրամ-Աեմիրամիսը նույնացվում է միջագետքյան Իշտար-Դերկետոյին, վերջինս էլ՝ հայոց Աստղի-կին: Դերկետոյի բնակավայրը միջագետքյան առասպելը հա-մարում է ջրային ավազանը: Հայկական ավանդության հա-մաձայն, Աստղիկն ամեն գիշեր լողանում էր Եփրատի (Արածանիի ) ջրերի մեջ, իսկ պատանիները ձգտում էին տեսնել նրա մերկությունը: Մեր կարծիքով, պատանիներն իրական-ում գիշերով Եփրատի ջրերի մեջ Վեներա մոլորակի արտա-ցոլանքն են տեսել, քանի որ հայոց մեջ Աստղիկը Վեներայի մարմնավորումն էր: Սակայն Աստղիկը ծագում է նաև այգա-բացին, ուստի, պատահական չէ, որ բիայնական Տուշպուեան պատկերվել է որպես արշալույսի դիցուհի՝ թևերի մեջ կր-ելով Արևը:
Ահկի ամսվա մասին Վանական Վարդապետից հայտնի է հետևյալը. «... ի յառնել գետոց և թուլանալ ձեան, ահ է աս-են մարդոյ ամենուրեք»: «Ահեկան» և «ահեակ» բառերը գրա-բարում ձախի իմաստն են արտահայտում: Կապվել են ամե-նայն վնասակարի հետ: Հայկազյան բառարանը դրանք բա-ցատրում է «չար, անարգ, վատթար, վնաս, մոլորեալ» նշա-նակությամբ: Հետևաբար, բացի վարարող գետի (Եփրատի ) հետ կապվող Աստղիկ-Տուշպուեա լուսավոր աստվածուհուց «Ահկհի» մեջ հասկացվել է նաև ինչոր չար սկիզբ կրող էու-թյուն, որի մասին ոչինչ չի ավանդվել, և որը սակայն իր հետ-քը թողել է այս ամսանվան մեջ: Կենդանաշրջանի համաստե-ղություններում, որոնց հիման վրա հնում արեգակնային տո-մարն է կազմվել, այդ էությունը կարող էր լինել Ցուլը, որը սովորաբար, մեր վիշապաքարերի վրա պատկերվում է իբրև զոհաբերված կենդանի՝ ռունգերից հորդացող ջրի վարար շիթերով: Ապացուցված է, որ շումերական «Գիլգամեշ» էպո-սում 7 կումով Եփրատի ջրերը ցամաքեցնող «Երկնային ցու-լը» Ցուլ համաստեղությունն է, որը հունվար ամսին իր գա-գաթնակետին հասնելով, «սպանում է» Տիգրիս և Եփրւսւո գետերի համարժեք Ջրհոս համաստեղությանը՝ նրան իջեց-նելով անդրաշխարհ (հորիզոնից ներքև ), իսկ ապրիլ ամսին «սպանվում է» Առյուծից, երբ վերջինս է շարժվում դեպի իր գագաթնակետը:
Չի բացառվում, որ հայոց մեջ Ահկի ամիս ասելով, ոչ միայն Եփրատ գետի հետ կապված Աստղիկ-Տուշպուեա դի-ցուհին է հասկացվել, այլև ձախակողմյան՝ վնասակար բն-ույթ կրող «սպանված» Ցուլ համաստեղությունը, որի ռուն-գերից առատորեն թափվող ջուրը կարող է աղետների պատ-ճառ լինել:
ՄԱՐԵՐԻ-ԱՈՒԻ-մայիս: Ահկի-մայիս ամսին հայոց ան-շարժ տոմարում հաջորդում է Սարերին, որի մասին Վանա-կան վարդապետի «Տարեմուտում» ասված է. «Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի համեմատ մայիսի (որպէս ամիս մար-եաց կամ թխելոյ հաւուց). Մարերի յորժամ թաւանան մայրիք տերևօք և ոստօք և լինին որպէս մայր թռչնոց և գազանաց»: Հետևաբար, «Մարերի» ասելով, ըստ հայոց անշարժ տոմա-րի, հասկացվել է մի կողմից էգ թռչունների («մարեաց» ) և հավքերի («հաւուց» ) թուխսի, մյուս կողմից էլ՝ մայրի ծառերի տերևների և ոստերի թավանալու ամիսը, ոստեր, որոնք որ-պես մայրական գիրկ են ծառայել թռչունների և գազանների համար:
«Հավ(ք)երի ամիս» իմաստն անզեն աչքով տեսանելի է Մհերի դռան դիցացանկում՝ Աուի անվան մեջ, որն անմիջա-պես հաջորդում է Տուշպուեա-Ահկիին: Ըստ մեզ, կարդացվել է «Հավի» կամ «Ավի»: Թռչուններն «ւսվ ու չըվ(ող )» ձևով ար-տաբերվում են նաև Գեղարքունիքի որոշ տեղական խոս-վածքներում, իսկ «ավչի» բառը հայոց ռամկական լեզվում որսորդ է նշանակել, թերևս, «հավք խփող» իմաստով:
ՄԱՐԳԱՑ-ԱՐԴԻ-հունիս: Վանականի «Տարեմուտում» Մարգացի մասին ասվում է. «Անուն ամսոյ հայոց, ի դէպ եկե-ալ վայելչուե մարգաց կամ մարգագետնոյ, զի ըստ անշարժ տումարին անկանի յաւուրս յունիսի. Մարգացն, որ է ժամա-նակ ածելոյ զմարգս՝ որ ի դաշտս և ի հովիտս իցեն, յայգեստանս և ի բուրաստանս»: Այս ամսի դիմաց Մհերի դռան դի-ցացանկում համապատասխանաբար արձանագրված է Աոփ-Ավի-մայիսին հաջորդող Արդի դիցանունը: Ըստ մեզ,
հայերեն «արտ» բառն է, որը գրաբարում ունեցել է հող, անդաստան, ագարակ իմաստները: Ավանդված է, օրինակ «Վարեցին արտս և տնկեցին այգիս»: Իսկ մարգը նույնպես հասկացվում է այգու՝ խոտավետ, ծաղկավետ վայրի իմաստ-ով, ինչպես, որ ասվել է գրաբարում, «դաշտ խոտաւէտ, ծադկավէտ. վայր ջրարբի»: Եւ իսկապես, Մարգաց-հունիս ամսին արտերը՝ մարգերը, մարգագետինները վայելչատես, փարթամ և ծաղկավետ են դառնում, ինչպես և նշել է Վանականը: Այս ամիսը պետք է որ մարմնավորած լինի արտերի ու մար-գերի հովանավոր բիայնական Արդ(տ)ի դիցուհին:
ՀՐՈՏԻՑ՚ԱՅԱ-հուլիս: Հրոտից ամսանունը տոմարագի-տական գրականության մեջ սովորաբար կապվում է հրի, կր-ակի հետ: Ավելի ստույգ բացատրություն է տալիս Վանակա-նի «Տարեմուտը». «Հրոտիցն ըստ դրութեն է. զի հուր է ոտիցն (որպէս յուլիս ), որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութի արե-գականն»: Այսինքն՝ Հրոտիցը հուլիսի ջերմակլիմայական դրության՝ բարկ արևի հետ կապված ամիս է, որը մարմնավորող աստվածությունը պատկերացվել է հրե ոտքերով: Նա քայլել է գետնի վրայով և այրել բուսականությունը: Իրակա-նում էլ հուլիս ամսին խոտածածկույթը սկսում է դեղնել, չո-րանալ և խանձվել: Կարծես, իրոք, դրան հրեղեն ոտքեր են դիպել: Այս ամսին Մհերի դռան դիցացանկում համընկնում է Արդի-Մարգաց-հունիսհն հաջորդող Աիա աստվածուհին, որի անունը պետք է որ ընթերցված լինի՝ Այա, ինչպես, որ առաջարկել է Գր. Ղափանցյանը: Այան շումերաքքադական Ութու (Շամաշ ) Արևի կինն էր, որին աղբյուրներում մշտապես ուղե-կցում է «Այա»՝ հարս մակդիրը: Ըստ երևույթին, հայտնի է եղել նաև Վանի թագավորությունում: Հայոց մեջ Հրոտիցն Այա դիցուհու նման արևային մի էություն է ընկալվել և տեղ է գտել Վանա ժայռի օրացույցում:
ՆԱՎԱՍԱՐԴ-ՍԱՐԴԻ-օգոստոս: Օգոստոս ամսին բաժին ընկնող հայոց անշարժ տոմարի Նավասարդ ամսանունը, ըստ հայտնի ստուգաբանության, կազմված է իրանական nava-նոր և sard-տարի բաղադրիչներից: Մհերի դռան դիցա-ցանկում նշված է աստվածուհիների շարքում, իրանականից անկախ ձևով, «սարդի» բաղադրիչով, որն անմիջապես հա-ջորդում է Այա-հուլիսին: Ագաթանգեղոսը Նավասարդին հի-շել է «ի ժամանակի դիցն ամանորաբեր...» ձևով :
Հնում ժամանակը սերտորեն կապված է եղել լուսնին, որի փուլերով են չափել ամիսն՝ իր շաբաթներով և օրերով: «Ամանոր»-ի «նոր» արմատը, բացի իր ուղղակի իմաստից, գրաբարում հասկացվել է նաև լուսնի՝ նորալուսնի նշանա-կությամբ: Ամանոր՝ նշանակել է լուսնային տարի կամ Տարելուսին, որով օրացուցային հաշվարկներ են կատարվել, ըստ երևույթին՝ լուսնաարեգակնային տոմարի համապատաս-խան: Կարծիքներ կան, որ «սարդ»՝ տարի հասկացությունը հնում կապված է եղել նաև թելարւոադրությամբ հայտնի սարդ միջատի հետ: Իսկ «կյանքի թել» հասկացությունն ան-միջականորեն ժամանկի հետ է առնչվում:
ՀՈՌԻ-ՍԻՆՈՒԻԱՐԴԻ-սեպտեմբեր: Հոռի ամսին Կենդաշրջանում համընկնում է Կշեռք աստեդտունը: Այստեղ է գտնվում աշնանային օրահավասարի կետը՝ սեպտեմբերի 23-ը: Համաստեղությունը պատկերացրել են կշեռքի երկու հավասար նժարների նման՝ կարծես, դրանք համապատաս-խանում են ցերեկվա և գիշերվա հավասար տևողություննե-րին: Հայոց աղթարական նշանների շարքում Հոռիին համա-պատասխանում է Կշեռքի նկարը' աստվածուհու տեսքով, որի զգեստի վրա աստդեր են պատկերված: Աջ և ձախ կողմե-րում կշեռքի նժարներն են, որոնց մեջ լուսնի Երկու հավա-սար մահիկ կա: Նրան համապատասխանող ամսանուն-դիցանունը Վանա ժայռի վրա ընթերցվում է Տինոփարդի ձևով, բայց հավանական է ընթեռնելի լինի Սինոփարդի՝ Միջագետքում մեծ համբավ ունեցած Սին լուսնի աստծո անունից: Ինչ վերաբերում է «ւսրդ(ի)» արմատին, ապա խիստ տարածված է հայերենում և ունի «ձև, կարգավորություն», ինչպես նաև «սարք» նշանակությունները: Վերջինիս բովանդակությունը տեսնում ենք նաև կշեռք գործիքի մեջ, որը ոչ միայն սարք է, այլև արդարության խորհրդանիշ: Իսկ «արդարություն»-ի արմատը դարձյալ «արդ»-ն է:
ՍԱՀՄԻ-ԻԺԽԱՐԻ-հոկտեմբեր: Վանականի «Տարեմուտ-ում» գրված է. «Սահմի, զի գնայ հարաւային և գայ հիւսիսա-յին (հողմ ), և դարձեալ իմաստունք արք սահմանէն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն»: Ուստի, Սահմի-հոկտեմբեր ամիսը հին տոմարագետները կապել են Հյուսիսային քամու մուտքի հետ և նրան բաժին հանել երկնային համապատաս-խան աստեղտունը, իբրև ձմեռվա նախագալստյան նշանակ: Իրականում էլ հոկտեմբերը նշանավորվում է հյուսիսային սառը քամիների ուժգնացմամբ: Սահմիի աստեղտունն, ըստ հայոց անշարժ տոմարի, Կարիճն է, որին միջնադարյան աղ-թարական նշանների շարքում համապատասխանում է ծա-լապատիկ նստած աստվածության պատկերը: Նա իր երկու ձեռքում երկու կարիճ է բռնել:
Մհերի դռան դիցացանկում Հոռի Սինուիարդիին անմի-ջապես հաջորդում է Սւսհմիին համապատասխանող Իպխարի աստվածը: Այսպես է նրա անունն ընթերցվում ներկայու-մս, սակայն Գր. Ղափսսնցյանը տեսակետ է առաջ քաշել, որ դիցանունը գրելիս, փորագրողը շփոթել է «իշ» և «իպ» սեպախմբերը՝ դրանց նման լինելու պատճառով: Ուստի, հա-վանական է, որ անունն իրականում հնչած լինի Իշխարի ձև-ով, որն Իշխարա աստվածուհին է. հայտնի է եղել նաև էշխարա, Ուժխւսրա անուններով՝ շումերական, ուգարիթյան, խուռիական և էլամական աղբյուրներից: Նրա խորհրդանիշը կա-րիճն է և Կարիճ համաստեղությունը:
Վանականի հիշատւսկած հյուսիսային քամին առասպե-լաբանորեն համադրելի է օձի կերպարին, ինչպես, որ հունա-կան դիցաբանության մեջ էր հյուսիսային քամուն մարմնա-վորում Բորեաս օձակերպ աստվածը: Հավանական է, որ հին հայոց տոմարագետները («իմաստուն արք» ) հյուսիսային քամիով սահմանել են Կարիճ աստեդտունը՝ օծի կամ վիշա-պի բնույթով: Այդպես է կատարվել, թերևս, այն պատճառով, որ Կարիճի ամենամոտ հարևանը երկնքի Հյուսիսային կիսա-գնդում Օձ աստեղտունն է, իսկ ավելի հյուսիսում՝ Վիշապը: Երրորդ օձի կամ վիշապի անվանակոչությունը աստղային երկնքի այս հատվածում շփոթության տեղիք կտար:
«Սասնա ծռեր» էպոսում կա Չարբախա Քամի, Չարբահար Քամի կամ ավելի հաճախ ճարպախար Քամի կոչված մի դև, որը Բաթմանա Բուղա անվանվող մեկ այլ դևի հետ Մարութա վանքի պահապանն է: Երկուսով էլ ոչ այն է չար, ոչ այն է բարի էություններ են: Կապվում են սահմանի հետ: Մսրա Մելիքի հրամանով պետք է սպանեն Դավթին, բայց երբ հաս-նում են Բաթմանա կամրջին, որը մի տեսակ սահման է Մսրա և Սասնա աշխարհների միջև, անցնում են վերջինիս կողմը: էպոսում «զոդորմիների» շարքում հիշվում են նաև ճարպա-խար Քամին և Բաթմանա Բուղան:
«ճարպ» բառն, ըստ Հր. Աճաոյանի, հայ մատենագրու-թյան մեջ, բացի իր ուղղակի իմաստից, գործածական է եղել նաև «գեր», «պարարտ» նշանակությամբ: Իսկ «խար»-ն արա